موسى كه به شما آمد چه معجزه آورد ( 1 ) ؟ گفتند : عصا و يد بيضاء . به ترسايان آمدند ، و گفتند : عيسى چه آورد ؟ گفتند : احياء موتى و ابراء أكمه و أبرص . بنزديك رسول آمدند و گفتند : اى محمّد ! آيت تو چيست ( 2 ) ؟ از خداى در خواه تا كوه صفا براى ما با زر كند . خداى تعالى اين آيات فرستاد ( 3 ) كه : اگر شما طلب آيتى [ مى ] ( 4 ) كنيد يا دلالتى ، در خلق آسمان و زمين و اختلاف شب و روز آياتى و دلالاتى ( 5 ) هست خداوندان عقل را .
قوله : * ( وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ ) * ، محتمل است دو معنى را : يكى آمد شد ، براى آن كه عرب گويد : فلان يختلف الى فلان ، فلان بنزديك فلان اختلاف مىكند ، يعنى آمد شد ( 6 ) مىكند ، و براى آن چنين است ( 7 ) كه آمد شد مختلف باشد ، و چون تحقيق كنى مختلفى متضادّ باشد ، براى آن كه از باب أكوان باشد ، و أكوان به اختلاف جهات ( 8 ) متضادّ باشد .
و وجهى دگر آن است كه : مراد آن است كه به اختلاف يكديگراند در لون ، كه اين روشن است و آن تاريك ، مراد اختلاف نور و ظلمت است . و مراد به « اولو الالباب » ، آنانند كه ايشان عقل كار بندند و انديشه و تفكّر كنند ( 9 ) .
آنگه وصف كرد ايشان را گفت : * ( الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّه ) * ، آنان كه ذكر خداى كنند بر جميع حالات كه باشند . * ( قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ ) * ، در آن حال كه ايستاده و نشسته و بر پهلو خفته باشند . و نصب اين بر حال است . و قوله : * ( وَعَلى جُنُوبِهِمْ ) * ، جار و مجرور هم در ( 10 ) محلّ حال است ، و المعنى مضطجعين على جنوبهم .
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر ، تب : معجز آورد .
( 2 ) . چاپ شعرانى ( 3 / 285 ) گفت : هر چه شما طلب كنيد ، گفتند .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز مر : بفرستاد .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مر : دلالتى .
( 6 ) . آج ، لب ، فق : آمد و شد .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : خبر است .
( 8 ) . اساس ، وز : جهاد ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : بكنند .
( 10 ) . اساس اين ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .