حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ ( 1 ) . . . و كما قال الشّاعر ( 2 ) :
يا لهف نفسي كان جدّة خالد
و بياض وجهك [ 281 - ر ] للتّراب الاعفر
* ( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ) * ، خداى تعالى بر اين ابهام رها نخواهد كردن تا پليد از ( 3 ) پاك جدا كند . كوفيان خواندند : « يميّز » ، به ضمّ « يا » و فتح « ميم » و تشديد « يا » ى دوم من التّمييز ( 4 ) ، و باقى قرّاء خواندند * ( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ ) * ، به فتح « يا » و كسر « ميم » ، يقال : مزت الشّىء أميزه ميزا فامتاز و انماز ( 5 ) و ميّزت تمييزا ( 6 ) براى تكثير فعل ، چنان كه فرقت بين الشّيئين فرقا ، و فرّقت بين القوم تفريقا ، براى تكثير فعل . و اين تمييز مفسّران گفتند : روز احد بود از ميان مؤمنان و منافقان كه مؤمنان با رسول برفتند و منافقان نرفتند . قتاده گفت : تميز ( 7 ) از ميان مؤمن و منافق ( 8 ) به هجرت و جهاد بود .
ابن كيسان گفت : * ( عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْه ) * ، من ظاهر الحال حتّى يبتليهم بالجهاد و الفرائض و التّكاليف الشّاقّة ، خداى تعالى به اين ظاهر اسلام رها نخواهد كردن تا تكليف شاقّ كند از جهاد و اداى فرايض .
ضحّاك گفت : خداى بر اين رها نخواهد كرد ( 9 ) تا فرق كند از ميان شما و ايشان در اصلاب آباء و ارحام امّهات تا پليد از پاك جدا كند [ يعنى تا كافر از مؤمن جدا كند ] ( 10 ) به آن كه گناه مؤمنان به جهاد فرو نهد ( 11 ) و محو كند ، و حق تعالى پس از آن چند علامت نهاد كه به آن مؤمن از منافق پيدا شود ( 12 ) ، يكى از جملهء آن قوله ( 13 ) :
هامش
( 1 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 22 .
( 2 ) . تب شعر .
( 3 ) . دب ، لب : پليد آن راى از ، آج : پليدان را .
( 4 ) . اساس ، وز : التميز ، با توجه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 5 ) . وز : فامتازوا انماز .
( 6 ) . اساس ، وز : تميزا ، با توجه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . دب ، تب : تمييز .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، فق : ميان مؤمنان و منافقان .
( 9 ) . دب : رها نخواهد كردن .
( 10 ) . اساس : ندارد ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 11 ) . تب : باز نهد .
( 12 ) . دب ، آج ، لب ، فق : جدا شود .
( 13 ) . مر قوله .