خطَّاب بر پاى خاست ( 1 ) [ و ] ( 2 ) گفت : رضينا باللَّه ربّا و بالإسلام دينا و بالقران اماما و بك نبيّا فاعف عنّا عفا اللَّه عنك ، ما راضى شديم به آن كه خداى - جلّ جلاله - خداى ماست ، و اسلام دين ماست ، و قرآن امام ماست ، و تو پيغامبر مايى ، عفو بكن ما را كه خداى تو را عفو كناد . رسول - عليه السّلام - گفت :
فهلا ( 3 ) أنتم منتهون ،
آنگه از منبر به زير آمد ( 4 ) . چون عبد اللَّه حذافه با خانه رفت ، مادر او را گفت : اى پسر ! چرا مرا بر پيغامبر عرض كردى ؟ گفت : براى آن كه مردم سخنها ( 5 ) مىگفتند ، خواستم تا حقيقت صحّت نسب خود بدانم ، و آن كه قول مردمان در تو راست است با دروغ .
اكنون چون رسول اين بگفت ، دگر كسى سخنى نتواند گفتن ، خداى تعالى اين آيت فرستاد ( 6 ) .
ابو العاليه گفت : مؤمنان از رسول - عليه السّلام - درخواستند تا از خداى در خواهد تا ايشان را علامتى نهد ميان ايشان و منافقان . خداى تعالى اين آيت فرستاد ، قوله : * ( ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، « ما » نفى است و « لام » تأكيد نفى است ، چنان كه قائل گويد : ما كنت لا فعل كذا ( 7 ) ، معنى آن است كه : من از آنان ( 8 ) نيم كه اين كار كنم هرگز نيست خداى تعالى از آن كه شما را بر ابهام و عطلت رها كند .
در نظم آيت خلاف كردند . عبد اللَّه عبّاس و مقاتل و ضحّاك و كلبي گفتند و بيشتر مفسّران كه تقدير آن ( 9 ) است : ما كان اللَّه ليذر المؤمنين على ما انتم عليه ايّها الكافرون و المنافقون في تلبّسكم بالمؤمنين و تشبّهكم بهم في اظهار شعار الاسلام ، آيت خبر است از مؤمنان و خطاب است با كافران و منافقان . و بعضى دگر گفتند :
آيت خبر است از مؤمنان و خطاب است به ايشان ، و التّقدير : ما كان اللَّه ليذر المؤمنين على ما هم عليه ، الَّا أنّه عدل عن الغياب الى الخطاب ، بر تلوين ( 10 ) كلام گفت - چنان كه عادت ايشان است - در عدول كردن از غياب با خطاب ، چنان كه گفت :
هامش
( 1 ) . دب ، لب ، مر ، تب : خواست .
( 2 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مر : فهل .
( 4 ) . آج ، لب ، فق : از منبر برآمد .
( 5 ) . دب : سخنان .
( 6 ) . اساس و ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .
( 7 ) . تب : افعل كذا .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : از آن .
( 9 ) . آج ، لب ، فق : اين .
( 10 ) . آج ، تلواين .