گفتند : « لام » به معنى « الى » است ، چنان كه گفتيم كه متعاقب باشد در بسيارى فعلها ، يقال : هديته لكذا و الى كذا ، و دعوته لكذا و الى كذا ، و ارشدته لكذا و الى كذا ، گفت : ايشان آن روز به كفر نزديكتر بودند كه به ايمان ( 1 ) ، براى آن كه كفر در دل داشتند و ايمان بر زبان . آنگه آنچه حقيقت نفاق است در حقّ ايشان محقّق گردد كه : * ( يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ) * ، به زبان چيزى مىگويند كه در دل ندارند . * ( وَاللَّه أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ ) * ، و خداى عالمتر است به آنچه ايشان در دل [ پنهان مى ] ( 2 ) دارند از كفر .
آنگه ذكر اقوال و احوال ايشان باز گفت : * ( الَّذِينَ قالُوا لإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا ) * ، گفت : رها نكردند به آن كه خود بنشستند ، برادران خود را در دين و يا در نسب گفتند كه : اگر آنان كه در احد كشته شدند فرمان ما كرده بودندى و به خانه بنشسته ، ايشان را بنه كشتند ( 3 ) چنان كه ما را بنه كشتند ( 4 ) ، چنان كه حق تعالى پيش از اين حكايت كرد كه : ما ماتُوا وَما قُتِلُوا ( 5 ) . . . ،
حق تعالى گفت : بگو ايشان را كه اگر راست مىگوييد ( 6 ) مرگ از خويشتن باز دارى ( 7 ) . و آيت وارد است مورد ردّ بر ايشان و تكذيب ايشان در آنچه گفتند .
آنگه حق تعالى خواست تا پايهء ( 8 ) آنان كه در بدر و احد شهيد شدند به خلقان نمايد تا مؤمنان شاد شوند و رغبت افتد ايشان را در جهاد و شهادت ، و منافقان راغم و ذليل شوند ، گفت : * ( وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه ) * ، مپندار و گمان مبر كه آنان را كه در سبيل خداى بكشتند ايشان مردگانند ، بل زندگانند به نزديك خداى - جلّ جلاله - روزى [ مى ] « دهند ايشان را ، و شادمانهاند به آنچه خداى به ايشان مىدهد . و اين آيت دليل آن است كه شهدا به اجسام و ارواح زندهاند ، و بر صفات ( 10 )
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق : با ايمان .
( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . بنه كشتندى / بنكشتندى .
( 4 ) . بنه كشتند / بنكشتند .
( 5 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 156 .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق : مىگويى / مىگوييد .
( 7 ) . مر : باز داريد .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مر : تا آيت .
( 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 10 ) . اساس و ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .