دعوت مىكند به دينى كه بدان دين مزكّى و مطهّر باشند ، و اقوال در اين برفت و ايشان را كتاب مىآموزد و حكمت مىآموزد ، يعنى قرآن و شريعت .
* ( وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ ) * ، و اگر چه ايشان پيش از اين در ضلال و گمراهى ظاهر بودهاند . كوفيان اين را رفع على الغاية گويند ، و بصريان مبنى گويند بر ضم بناى عارض چون مضاف اليه از او قطع كردند ، اين را بر ضم بنا كردند .
* ( أَ وَلَمَّا أَصابَتْكُمْ ) * ، همزه استفهام راست و « واو » عطف است ، و « لمّا » ظرف است و معنى استفهام اين جا تقريع است ، و عامل در او جواب او باشد . و هو قوله :
* ( قُلْتُمْ ) * ، و المعنى قلتم ما قلتم حين اصابتكم . حق تعالى گفت : آنگه كه به شما رسيد مصيبتى و نكبتى ، يعنى روز احد ، كه شما دو چندان رسانيده بودى ( 1 ) به دشمنان ، يعنى در روز بدر ، و آن چنان بود كه روز احد هفتاد كس را از صحابه بكشتند ، [ و روز بدر مسلمانان صد و چهل ( 2 ) را بكشتند از مشركان به يك روايت ، و به يك روايت چهل ( 3 ) را بكشتند ] ( 4 ) و چهل ( 5 ) را اسير گرفتند ، براى آن گفت : * ( قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا ) * ، أى كيف وقع هذا ، گفتى « اين چگونه افتاد و ما مسلمانانيم و بر حقّيم ، و پيغامبر خداى در ميان ماست ، و وحى از آسمان به ما مىآيد و ايشان مشركانند و بر باطلند ؟ از كجا افتاد اين حال ، و چرا چنين آمد ؟ اى محمّد ! بگو و جواب ده ايشان را كه : اين چه تعجّب است ! اين هم از نزديك شماست ، يعنى منكم عليكم ، از شما بر شما آمد كه شعب رها كردى ( 7 ) و فرمان رسول را مخالفت كردى ( 8 ) . و بعضى دگر مفسّران گفتند : مراد ترك قتل و قبول فداست ، و آن آن بود ( 9 ) كه ( 10 ) عبيدة السّلمانىّ روايت كرد [ از ] ( 11 ) امير المؤمنين على - عليه السّلام - كه او گفت : جبرئيل آمد به رسول - عليه السّلام - و گفت : خداى تعالى كاره است فدا شدن شما از كافران و ايشان را رها كردن ،
هامش
( 1 ) . مر : بوديد .
( 5 - 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر كس .
( 11 - 3 ) . مر : هفتاد .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . مر : گفتيد .
( 7 ) . مر : رها كرديد .
( 8 ) . مر : كرديد .
( 9 ) . آج ، لب ، فق ، مر : اين آن است .
( 10 ) . آج ، لب ، فق ، مر ما ايشان را نكشيم و فديه بستانيم و بر برگ لشكر و كارزار صرف كنيم اين آن بود كه .