كسائى گفت : عرب ، زن ( 1 ) را بيشتر زوجه گويند ، و خداى در قرآن زوج گفت ، و جمع زوجه زوجات باشد .
* ( وَصِيَّةً لأَزْواجِهِمْ ) * ، ابو عمرو و ابن عامر و حمزه ، و در شاذّ حسن بصرى و اعمش مىخوانند : وصيّة ، به نصب على تقدير فليوصّوا وصيّة ، بايد تا وصيّت كنند آن مردان ( 2 ) . * ( لأَزْواجِهِمْ ) * ، براى زنانشان ، و باقى قرّاء خوانند : وصيّة به رفع ، على تقدير فعليهم وصيّة او كتب عليهم وصيّة ، بر ايشان است ، يا بر ايشان نوشتند اندرزى .
و گفتهاند تقدير آن است كه : لازواجهم وصيّة ، و اين قول ضعيف است براى آن كه مبتدا آنگاه شايد كه نكره بود كه منفى باشد يا مستفهم عنه ، يا موصوف و مخصوص ، يا خبرش ظرفى مقدّم بر او واجب التّقديم ( 3 ) لا يقال : رجل فى الدّار و مال فى الكيس ، إنّما يقال : فى الدّار رجل ، و فى الكيس مال ( 4 ) و عليك وقار . و در مصحف عبد اللَّه مسعود : « كتب عليهم وصيّة لازواجهم » است . و گفته [ اند ] ( 5 ) : لتكن وصيّة ، بايد تا وصيّتى باشد بر آن معنى كه « كان » تامّه بود . و در مصحف ابّى به جاى وصيّت ، « متاع لازواجهم » است .
ابو عبيد ( 6 ) گفت : هر جا ( 7 ) كه مانند اين است در قرآن رفع ديديم ( 8 ) من قوله تعالى :
فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ ( 9 ) . . . ، و قوله : فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ ( 10 ) . . . ، و قوله : فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ( 11 ) .
« متاعا » ، نصب بر مصدر است از فعلى محذوف ، و التّقدير : متّعوهنّ متاعا . و گفتهاند : مفعول به است ، و التّقدير : جعل اللَّه لهنّ عليكم متاعا .
و گفتهاند : نصب بر حال است من قوله : وصيّة ، اى فليوصّوا وصيّة في حال كونها متاعا ، و شايد كه بدل وصيّت باشد . و گفتهاند : مفعول وصيّت است ، براى آن كه مصدر عمل فعل كند و مثله ( 12 ) قوله : أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ ، يَتِيماً ( 13 ) . . . ،
هامش
( 1 ) . دب ، لب ، مب ، مر : زنان .
( 2 ) . مب ، مر : مردمان .
( 3 ) . اساس : التّقدير ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 4 ) . وز ، مج ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : درهم .
( 5 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 6 ) . دب ، مب ، مر : ابو عبيده .
( 7 ) . مب ، مر : كجا .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مر : ديدم .
( 9 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 227 .
( 10 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 92 .
( 11 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 184 .
( 12 ) . مب ، مر : مثل .
( 13 ) . سورهء بلد ( 90 ) آيهء 14 و 15 .