جمع از ميانشان ممكن است . و محتمل بود كه خداى تعالى ندب و استحباب ( 1 ) خواست ، گفت : هر كس كه خواهد كه طرفى از مال خود در وجوه برّ صرف كند مصارف آن اين است كه ذكر كرد .
و حسن بصرى گفت : مراد به آيت زكات است ، و لكن پدر و مادر را ، و من يجب عليه نفقته من الاقربين ، از آن جا به در آرند به دليلى خارج ، و در باقى روان ( 2 ) باشد ، و بر اين وجه هم نسخ صورت نبندد .
قوله : * ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ ) * ، اى فرض - چنان كه در آيت صيام بيان كرديم - و آيت دليل فرض جهاد مىكند .
و امّت خلاف نكردند در آن كه فريضه است ، خلاف كردند ( 3 ) كه فرض بر كفايت است يا فرض بر اعيان ! و مذهب درست آن است كه : فرض بر كفايت است - اذا قام به من في قيامه غنى عن الباقين سقط عنهم ، چون جماعتى كه در قيام ايشان غنا باشد به آن قيام كنند ، از ديگران بيفتد .
و آيت مجمل است و محتاج به بيان آن كه جهاد كى بايد كردن و با كى ( 4 ) بايد كردن ، چنان كه آيت نماز و روزه و زكات و حجّ همه مجمل است ، و تفصيل آن از بيان رسول - عليه السّلام - دانند .
و وجه اتّصال آيت به آيت متقدّم ( 5 ) آن است : كه خداى در آيت پيشين بيان كرد كه به بهشت نرسند الَّا به تحمّل مشاقّ ، و از جمله مشاقّ كه در شرع آن را تحمّل بايد كردن جهاد است .
و از عطا روايت كرد ابن جريج كه : از او پرسيدم وجوب جهاد ، گفت : برايشان واجب بود ، يعنى صحابه رسول ، بر ما واجب نيست . همانا ، مراد آن بوده باشد كه بر ما واجب نيست ، براى آن كه شرايط وجوبش حاصل نيست ، از جمله شرايط او وجود امامى عادل بود ، يا آن كه امام او را نصب كند براى جهاد ، و بى امام جهاد واجب نبود الَّا آنگه كه كافران بر مسلمانان غلبه كنند . آنگه على سبيل الذّب عن حوزة
هامش
( 1 ) . مج : استحقاق .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : روا .
( 3 ) . همه نسخه بدلها : خلاف در آن است .
( 4 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كه .
( 5 ) . مر : مقدّم .