خوار باشد بر او ، يعنى آنچه به دست آيد ، كما قال تعالى : فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْه ( 1 ) . . . ،
در معنى او خلاف كردند ، بهرى گفتند : گوسفندى ( 2 ) بود ، و [ هو قول علىّ ( 3 ) ] ( 4 ) - عليه السّلام - و ابن عبّاس و الحسن و قتاده .
و روايت كردهاند از عايشه و عبد اللَّه عمر كه گفتند : اشترى باشد يا ( 5 ) گاوى ( 6 ) ، و تفسير چنين كردند ( 7 ) كه : هر اشترى كه به دست آيد يا هر گاو ( 8 ) كه ميسّر شود ، و اين تخصيص عموم باشد بى دليلى ، پس از اين وجه قول اوّل درست باشد .
و بعضى [ دگر نحويان ] ( 9 ) گفتند : محلّ « ما » نصب است بتقدير ( 10 ) : فليهد ما استيسر ، و رفع بهتر است قياسا على نظائره من قوله تعالى : * ( فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ ) * ، و قوله : فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ( 11 ) .
و « هدى » جمع است و واحدش هدية باشد . ابو عبيده گفت از ابو عمرو ، و گفت ( 12 ) : اين را نظير نيست مگر جدية السّرج ، و الجمع جدى ، و [ اگر گويند من ] ( 13 ) باب : تمرة و تمر باشد بعيد نبود .
و در اشتقاق « هدى » خلاف كردند . بهرى گفتند : من اهديت ( 14 ) الهديّة ، از هديّه است براى آن كه فرستنده چون [ هديّه 1 « داند ] ( 16 ) و تقرّب كند به آن به خداى تعالى ، و بعضى گفتند : من هديته باشد ، اعني هدايت به طريق رشاد ، براى آن كه سوق است الى رشاد طريق مخصوص ( 17 ) . [ دگر گفتند : اعلاه بدنة ] ( 18 ) ، [ 242 - پ ] و اوسطه ( 19 ) بقرة و ادونه شاة ، و شكّ نيست كه هر چه بهتر و مهتر بود در او ثواب بيشتر بود ، و انّما خداى تعالى اين تكليف آسان كرد براى آن كه در حال عذر و منع است ،
هامش
( 1 ) . سورهء مزّمّل ( 73 ) آيهء 20 .
( 2 ) . مج ، وز ، دب : گوسپندى .
( 13 - 3 ) . مب : على بن ابى طالب .
( 18 - 16 - 9 - 4 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، مر : و .
( 6 ) . دب : گافى / گاوى .
( 7 ) . دب : دادهاند ، ديگر نسخه بدلها : دادند .
( 8 ) . دب : گاف / گاو .
( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب : فتقدير ، مر : فتقديره .
( 11 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 185 .
( 12 ) . مب ، مر كه گفت .
( 14 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اهتديت .
( 15 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب : هدى .
( 17 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر بعضى .
( 19 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب : و واسطة .