اعتقاد است ] ( 1 ) نه به گفتار ، نبينى كه اگر مشرك تولَّاى ذبح كند و نام خداى برد به اجماع ذبيحهء او حرام است ، و اگر مرد مؤمن لال باشد و اعتقاد دارد به وجوب تسميه ، و اگرچه تسميه نگويد ذبيحهء او حلال بود ، و نيز ظاهر آيت دليل صحت قول ما مىكند ، قوله : وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّه عَلَيْه ( 2 ) . . . ، و آن « إله » كه ايشان اعتقاد كردهاند كه عزير يا مسيح ( 3 ) پسران اواند ، او « اللَّه » نباشد بر حقيقت ، پس ايشان بر حقيقت نام جز خداى برده باشند در عموم اين آيت داخل باشند كه : * ( وَما أُهِلَّ بِه لِغَيْرِ اللَّه ) * .
و ذبيحه اى كه ترسا ( 4 ) بر آن نام مسيح گفته باشد ، جماعتى حلال مىدارند ، و آن مذهب عطاست و مكحول و حسن بصرى و شعبى و سعيد بن المسيّب و اوزاعى و ليث بن سعد .
آنگه حق تعالى چون بيان حلال و حرام بكرد و محرّمات بر شمرد ، اكنون رخصت مىفرمايد تا حجر نكرده باشد ( 5 ) و تخفيف كرده باشد ( 6 ) در تكليف ، به فضل و كرم مىگويد : * ( فَمَنِ اضْطُرَّ ) * . عاصم و حمزه و يعقوب و ابو عمرو خوانند : * ( فَمَنِ اضْطُرَّ ) * ، به كسر « نون » ، و همچونين در اخوات او : أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ( 7 ) . . . ، براى آن كه مجزوم را تحريك به كسر كنند ، آنگه ساكن را عند التقاء السّاكنين تشبيه [ 200 - ر ] كردند به مجزوم . و باقى قرّاء خوانند : « فمن اضطرّ » به ضمّ « نون » و ضمّه براى اتباع ضمّهء ما بعد را . و ابن محيصن ادغام كند « ضاد » را در « طا » : « فمن اطَّرّ » و ابو جعفر خواند : « فمن اضطرّ » كسره را با « طا » دهد ، چه اصل او اضطرر بوده است بر وزن افتعل من الضّرورة . و معنى آن است كه : احوج و الجىء ، هر كه را به ضرورت آرند ، يعنى هر كه را حال به ضرورت آيد ، و ضرورت او را بر آن حمل كند ( 8 ) كه بدان جا رسد كه بخواهد ( 9 ) مردن ، آنگه او را تناول اين چيزها شايد كردن ( 10 ) به مقدار آن كه سدّ رمق كند ، و اين مذهب اهل البيت است و احد قولى
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها افزوده شد .
( 2 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 121 .
( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب كه .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ترسايان .
( 6 - 5 ) . مج ، دب : باشند .
( 7 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 66 .
( 8 ) . مج : كنند .
( 9 ) . وز : نخواهد .
( 10 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : باشد كه بكند .