انقطاع معنى .
و « آيت » عجيبه باشد ، من قولهم : « فلان اية في كذا » ، اى اعجوبة .
و « كلمه » ، لفظى باشد موضوع كه دليل معنى كند به وضع ، و جمعش كلمات و كلم بود .
و از حرف ( 1 ) دو چيز مفهوم باشد : يكى حروف هجا ، چون : ا ( 2 ) ، ب ، ت ، ث ، و ديگر حرف ( 3 ) ، در مواضعت اهل نحو ، و هو ما جاء لمعنى ( 4 ) ، ليس باسم و لا فعل ، نحو :
« هل » و « بل » و « قد » .
بدان كه سورتهاى قرآن ( 5 ) ، هر چند سورت را نامى است مخصوص ، و آن جمله در خبرى ( 6 ) جامع است . واثلة بن الاسقع روايت كند كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - گفت :
اعطيت مكان التّورية السّبع الطَّوال و اعطيت مكان الزّبور المئين ( 7 ) و اعطيت مكان الانجيل المثاني و فضّلت بالمفصّل .
رسول - عليه الصّلواة و السلام - گفت كه : مرا به جاى توريت ، اين هفت سورهء دراز دادند : يعنى « البقره » و « آل عمران » ، و « النّساء » ، و « المائدة » ، و « الانعام » ، و « الاعراف » ، و « الانفال ( 8 ) » ، و « التّوبة » . و به جاى زبور ، مرا مائين دادند ، يعنى سورتهايى كه [ كما بيش ] ( 9 ) صد آيت است ، چون ( 10 ) : « يونس » ، و « هود » ، و « يوسف » ، و « بنى اسرايل » و « كهف » و مانند آن . و به جاى انجيل ، مرا « مثانى » دادند ، يعنى ( 11 ) سورتهايى كه زير صد آيت ( 12 ) است .
و براى آنش « مثانى » گويند ( 13 ) كه ثوانى مئين است ، و روا بود كه براى آنش مثانى گويند ( 14 ) كه اين سورتها مضاف با مائين دو باشد ، آنگه هر دو بهم دوم « سبع طوال » باشد . و حسن بصرى گفته است : مراد به « مثانى » ، فاتحة الكتاب است ، و اين
هامش
( 1 ) . مر : حروف .
( 2 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز : الف .
( 3 ) . مب : حروف .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بمعنى .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 6 ) . مج : چيزى .
( 7 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : المائين .
( 8 ) . مج ، دب ، وز : ندارد ، كه بر متن راجح مىنمايد .
( 9 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها انفال .
( 11 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، مر اين .
( 12 ) . مج ، وز : كه فرود مائين .
( 13 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز ، مب ، مر : خواند ، دب : خوانند .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : خواند .