برهان ارسطى يا ارسطوئى همان برهان معروف محرك اول است ارسطو در اين برهان از وجهه يك عالم طبيعى بحث كرده است نه از وجهه يك فيلسوف الهى برهان محرك اول بر پنج اصل مبتنى است الف حركت نيازمند به محرك است ب محرك و حركت زمانا تواماند يعنى انفكاك زمانى آنها محال است .
ج هر محرك يا متحرك است يا ثابت د هر موجود جسمانى متغير و متحرك است ه تسلسل امور مترتبه غير متناهيه محال است .
نتيجه سلسله حركات منتهى مىشود به محركى كه متحرك نيست البته مقصود اين نيست كه حركات در زمان گذشته منتهى مىشوند به محركى كه متحرك نيست بلكه مقصود اينست هر حركتى در زمان حركت خود محركى همراه دارد كه آن محرك يا ثابت است يعنى ماوراء الطبيعى است و يا متغير است يعنى طبيعى است ولى در نهايت امر توام است به محركى ماوراء الطبيعى در زمان حركت .
در برخى مقدمات اين برهان خدشه هائى ممكن است تصور شود خصوصا با توجه به نظريه فيزيك جديد در باره قانون جبر در حركت ما در جلد سوم اصول فلسفه اندكى در اين باره بحث كردهايم نظر به اينكه اين برهان به فرض تماميت واجب الوجود را اثبات نمىكند بلكه تنها ماوراء طبيعت را اثبات مىكند از توضيح بيشتر در باره آن خوددارى مىكنيم اين برهان از براهينى است كه بر امتناع تسلسل علل مبتنى است .
برهان سينوى برهان معروف ابن سينا است كه خود ابن سينا آن را عاليترين برهان مىخواند و ما بعدا آن را توضيح خواهيم داد .
برهان صدرائى برهان معروف صديقين است كه مبتنى بر اصالت وجود و وحدت حقيقت وجود است آن برهان در متن خواهد آمد و ما نيز توضيح خواهيم داد اين برهان بر امتناع تسلسل علل مبتنى نمىباشد .
در مباحث علت و معلول براهين زيادى بر امتناع دور و تسلسل علل اقامه كردهاند و مخصوصا در دوره اسلامى از راههاى مختلف براهينى بر اين مطلب اقامه شده است براهين امتناع تسلسل علل قهرا در براهين اثبات واجب به عنوان دليل دليل به كار برده مىشود يعنى دليلى كه يكى از مقدمات دليل ديگر را اثبات مىنمايد .
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 60
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٠