و غسق الليل به نصف شب تفسير شده است چنان كه خواهد آمد .
بنا بر آنچه گذشت دلوك بمعنى ميل و آن مايل شدن آفتاب از وسط آسمان نسبت بمحيط و محلّ هر مردم است ( بعبارت ديگر : ظهر ) لام در * ( « لِدُلُوكِ الشَّمْسِ » ) * باحتمال قوى بمعنى عند و حين است يعنى « عند دلوك الشّمس و حين دلوك الشمس » و دليل آن * ( « إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ » ) * است و « الى » دلالت بر انتها دارد على هذا لام در لدلوك براى ابتدا است . و نيز بيضاوى و زمخشرى نقل كردهاند كه رسول خدا صلَّى الله عليه و آله فرمود « اتانى جبرئيل لدلوك الشّمس حين زالت فصلَّى بى الظَّهر » در اين حديث كلمهء « حين زالت » عبارت اخراى دلوك شمس است .
غسق كه در آيهء شريفه آمده .
بمعنى ظهور تاريكى شب است چنان كه در مجمع گفته و يا بمعنى ظلمت شديد است چنان كه راغب گفته است ولى در روايات اهل بيت عليهم السلام چنان كه گفته شد به نصف شب تفسير شده است و * ( « قُرْآنَ الْفَجْرِ » ) * در آخر آيهء در روايات به نماز صبح تفسير گرديده است .
على هذا آيهء شريفه اوقات نمازهاى پنجگانه را بيان مىكند از ظهر تا انتصاف شب . وقت نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء ، و وقت نماز صبح بعد از فجر است .
و در بارهء مشهود بودن آن روايت شده كه ملائكهء شب و روز در آن حاضر ميشوند . در الميزان ميگويد :
روايات فريقين در حضور ملائكهء شب و روز در نماز صبح نزديك بتواتر است .
در تفسير عيّاشى از زرارة نقل شده كه از امام باقر عليه السلام پرسيدم از نمازهاى واجبى ؟ فرمود : پنج نماز است در شب و روز . گفتم :
خدا آنها را معين كرده و در كتابش به پيامبرش بيان نموده است ؟
فرمود : آرى خدا به پيغمبرش صلَّى الله عليه و آله فرموده * ( « أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ » ) * دلوك
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 353
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٣٥٣