طلب واقع و تحرّى حقيقت باشد قهرا در پيشگاه خدا عذر موجّه است ولى در اين صورت اختلاف در اصول اصلا يا بوجود نميايد و يا خيلى كم و جزئى خواهد بود كه اگر طالبان در طلب حقيقت باشند با كمترين تلاش و تفكَّر حقّ روشن خواهد شد . امّا اگر اختلاف از روى عناد و لجاجت باشد پيش خدا موجب مسئوليت و عذاب خواهد بود و نوعا اختلافات دينى در اثر لجاجت و اختلاف عمدى است پس از روشن شدن واقع .
چنان كه فرموده : * ( وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ . . . ) * بقره : 213 و نيز فرموده * ( إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ الله الإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ . . . ) * آل عمران : 19 و ايضا فرموده * ( لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) * آل عمران : 71 ايضا آيهء 32 روم - 105 آل عمران - 14 :
شورى .
چنان كه مىبينيم در اين آيات اختلاف عمدى و از روى علم و موجب آن عناد مىباشد نه مخفى ماندن حقيقت ، اين اختلاف مبغوض خداست و در مقام بر كندن آن دعوت باتفاق كرده و فرموده :
* ( أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه . . . ) * شورى : 13 * ( يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ ) * آل عمران : 64 .
و امّا اختلاف در سنن ، آداب ، روحيات ، سلائق و غيره از ضرورت عالم و مورد تصديق قرآن است و در غير آنصورت دنيا پيشرفت و ترقّى نميكرد ولى چنان كه گفته شد اين اختلاف مورد نظر آيهء ما نحن فيه نيست .
راجع بمطلب دوّم : بنا بر آنچه گذشت * ( إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ) * استثنا است از * ( « مُخْتَلِفِينَ » ) * يعنى مگر آنكسيكه خدايت رحم كند تابع حقّ باشد و اختلاف نكند . در اين صورت * ( مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ) * مصداق همان
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 291
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٩١