او گفت : هذا ما حمله الإبل من الحجاز ! : « اين بارى است كه شتران از حجاز آوردهاند » ( 1 ) ( اشاره به اينكه سخن تو نيست و گفتار امام صادق ع است ) .
بعضى ديگر گفتهاند : اين تكرار به خاطر اين است كه يكى ناظر به حال مىباشد و ديگرى ناظر به آينده ، يعنى نه در حال و نه در آينده هرگز معبود شما را پرستش نمىكنم ! ولى ظاهرا شاهدى براى اين تفسير وجود ندارد .
تفسير سومى نيز براى اين تكرار گفتهاند كه « اولى » اختلاف در معبودها را بيان مىكند ، و دومى اختلاف در عبادت را ، يعنى نه معبودهاى شما را هرگز مىپرستم ، و نه چگونگى عبادت من همچون شما است ، زيرا عبادت من خالصانه و خالى از هر گونه شرك است .
بعلاوه عبادت شما از بتها از روى تقليد كوركورانه نياكان است و عبادت من نسبت به خدا از روى تحقيق و شكر است ( 2 ) .
ولى ظاهر اين است كه اين تكرار براى تاكيد است ، همانگونه كه در بالا توضيح دادهايم و در حديث امام صادق ع نيز اشاره به آن شده بود .
در اينجا تفسير چهارمى نيز وجود دارد و آن اينكه در آيه دوم مىفرمايد :
« آنچه را كه شما اكنون مىپرستيد من پرستش نمىكنم » و در آيه چهارم مىفرمايد :
« من در گذشته نيز معبودهاى شما را نمىپرستيدم تا چه رسد به امروز » .
اين تفاوت با توجه به اينكه در آيه دوم « تعبدون » به صورت فعل مضارع
هامش
( 1 ) « تفسير على بن ابراهيم » جلد 2 صفحه 445 .
( 2 ) بنا بر اين تفسير « ما » در آيه دوم و سوم « ما موصوله » است ، و در آيه چهارم و پنجم « مصدريه » است ( اين وجه را ابو الفتوح رازى به عنوان يكى از تفسيرهاى آيه در جلد 12 صفحه 192 آورده مرحوم طبرسى نيز ذيل آيات مورد بحث به آن اشاره كرده است ) .