سپس نوح مىافزايد : « خداوندا اين رهبران گمراه و خود خواه گروه بسيارى را گمراه ساختند » ( * ( وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً ) * ) ( 1 ) .
« خداوندا ! ظالمان را جز ضلالت ميفزا » ( * ( وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا ) * ) .
منظور از افزودن ضلالت و گمراهى ظالمان و ستمگران ، همان سلب توفيق الهى از آنها است كه سبب بدبختى آنها مىشود ، و يا مجازاتى است كه آنها به خاطر ظلمشان دريافت مىدارند كه خدا نور ايمان را از آنها مىگيرد ، و تاريكى كفر را جانشين آن مىسازد .
و يا اين خاصيت اعمال آنهاست كه به خدا نسبت داده مىشود ، زيرا هر موجودى هر تاثيرى دارد به فرمان او است ( دقت كنيد ) .
هر چه باشد هيچ منافاتى با حكمت خداوند در مورد مساله ايمان و كفر و هدايت و ضلالت ندارد ، و سبب سلب اختيار نيز نمىشود .
سرانجام در آخرين آيه مورد بحث ، خداوند سخن آخر را در اين زمينه چنين مىفرمايد : « به خاطر گناهانشان غرق شدند ، و آنها را در آتش وارد ساختند ، و ياورانى جز خدا نيافتند كه در برابر خشم او از آنها دفاع كند »
هامش
( 1 ) ضمير در « اضلوا » به رؤسا و رهبران ثروتمند اين گروه باز مىگردد ، به قرينه آيه قبل كه مىگويد : * ( وَقالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ ) * گفتند بتهاى خود را رها نكنيد « ولى بعضى از مفسران احتمال دادهاند كه ضمير به » بتها « باز مىگردد ، چرا كه آنها مايه گمراهى بودند ( و شبيه آن در آيه 36 ابراهيم نيز آمده است اما نه به صورت ضمير جمع مذكر بلكه به صورت ضمير جمع مؤنث ) ولى اين احتمال در آيه مورد بحث بسيار بعيد به نظر مىرسد .