ولى ناگفته پيدا است كه غالب اين معانى به يك معنى كلى و جامع بر مىگردد كه تهديد به عذاب و مذمت و شر و عقاب را در بر مىگيرد اعم از عذاب دنيا ، برزخ ، و قيامت .
در روايات آمده است كه رسول خدا ص دست ابو جهل را گرفت ( و طبق بعضى از روايات گريبان او را گرفت ) و فرمود : * ( أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ) * ابو جهل گفت : « مرا به چه چيز تهديد مىكنى ، نه تو مىتوانى و نه پروردگارت مىتواند به من زيانى برساند ، من قدرتمندترين افراد اين سرزمين هستم ، » ! اينجا بود كه همين جملهها بر پيامبر ص به صورت آيات قرآنى نازل شد ( 1 ) .
سپس به دو استدلال جالب درباره معاد مىپردازد كه يكى از طريق بيان « هدف آفرينش و حكمت خداوند است ، و ديگرى از طريق بيان قدرت او به استناد تحول و تكامل نطفه انسان در مراحل مختلف عالم جنين .
در مرحله اول مىفرمايد : « آيا انسان گمان مىكند كه بيهوده و بىهدف رها مىشود » ؟ ! ( * ( أَ يَحْسَبُ الإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً ) * ) .
« سدى » ( بر وزن هدى ) به معنى مهمل و بيهوده و بىهدف است ، عرب مىگويد : « ابل سدى » در مورد شترى كه بدون ساربان رها شده و هر جا مىخواهد به چرا مىرود .
منظور از « انسان » در اين آيه همان انسانى است كه منكر معاد و رستاخيز مىباشد ، آيه مىگويد : او چگونه باور مىكند خداوند اين جهان پهناور را ، با اين عظمت ، و اينهمه شگفتيها ، براى انسان بيافريند ، ولى در آفرينش انسان هدفى نباشد ، ؟ چگونه مىتواند باور كرد ، كه هر عضوى از اعضاى
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » جلد 10 صفحه 401 .