البته هيچيك از اين تفسيرها دليل خاصى ندارد و در عين حال همه آنها ممكن است در آيه جمع باشد ، آنچه مسلم است خداوند باغهاى متعددى از بهشت در اختيار بندگان صالح مىگذارد كه در آن رفت و آمد دارند ، دوزخيان « در ميان آتش و آب سوزان در طوافند » و اينها در باغهاى بهشت .
باز به دنبال اين نعمت بزرگ همگان را مخاطب ساخته مىگويد :
« كدامين نعمت از نعمتهاى پروردگارتان را انكار مىكنيد ؟ ! ( * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) * ) .
سپس در توصيف اين دو بهشت مىافزايد : « آنها داراى انواع نعمتها و درختان پر شاخه با طراوتند » ( * ( ذَواتا أَفْنانٍ ) * ) .
« ذواتا » تثنيه « ذات » به معنى « صاحب » و دارنده است ( 1 ) .
« افنان » جمع « فنن » ( بر وزن قلم ) در اصل به معنى شاخههاى تازه و پر برگ است ، و گاه به معنى « نوع » نيز به كار مىرود ، و در آيه مورد بحث در هر يك از اين دو معنى ممكن است استعمال شده باشد ، در صورت اول اشاره به شاخههاى با طراوت درختان بهشتى است ، بر عكس درختان دنيا كه داراى شاخههاى پير و جوان و خشكيده هستند .
و در صورت دوم اشاره به تنوع نعمتهاى بهشت و انواع مواهب آن است ،
هامش
( 1 ) به عقيده بعضى اصل « ذات » كه مفرد مؤنث است « ذوات » بوده كه واو به عنوان تخفيف حذف شده ، و به شكل « ذات » درآمده ، و از آنجا كه تثنيه كلمات را به صورت اصلى برمىگرداند در اينجا « ذواتان » شد و به هنگام اضافه نون آن حذف گرديده است ، در « مجمع البحرين » آمده كه « اصل » ذو « » ذوا « ( بر وزن عصا ) بوده » و بنا بر اين تعجب نيست كه مؤنث آن ذوات باشد .