البته خوف از پروردگار سرچشمههاى مختلفى دارد : گاه همان اعمال ناپاك و افكار آلوده است ، و گاه مقربان به خاطر قرب به ذات پاكش كمترين ترك اولى و غفلت مايه وحشت آنها است ، و گاه بدون همه اينها هنگامى كه تصور آن ذات نامحدود و عظمت بى انتها را مىكنند در مقابل او احساس حقارت كرده و حالت خوف به آنها دست مىدهد ، اين خوفى است كه از نهايت معرفت پروردگار حاصل مىشود و مخصوص عارفان و مخلصان درگاه او است .
اين تفسيرهاى چهارگانه با هم تضادى ندارند و ممكن است در مفهوم آيه جمع باشد .
و اما « جنتان » ( دو باغ بهشت ) ممكن است بهشت اول بهشت مادى و جسمانى باشد و بهشت دوم بهشت معنوى و روحانى ، چنان كه در آيه 15 سوره آل عمران آمده است : لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّه » .
در اين آيه علاوه بر بهشت جسمانى كه نهرها از زير درختانش مىگذرد و همسران پاك در آن هستند از بهشت معنوى كه خشنودى خدا است سخن مىگويد .
يا اينكه بهشت اول به عنوان پاداش اعمال به آنها داده مىشود ، و بهشت دوم به عنوان تفضل ، چنان كه در آيه 38 نور آمده است : لِيَجْزِيَهُمُ اللَّه أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِه : « هدف اين است كه خداوند پاداش بهترين اعمال آنها را بدهد و از فضلش بر آن بيفزايد » .
يا اينكه يك بهشت براى اطاعت ، و ديگرى براى ترك معصيت است .
و يا يكى براى ايمان و عقيده ، و ديگرى براى اعمال صالح و مانند آن .
يا اينكه چون مخاطب جن و انس هستند هر يك از اين دو بهشت به گروهى از آنها تعلق دارد .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 162
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٦٢