تفسير دوم مناسب چيزى است كه در آيه 33 سوره رعد آمده كه مىفرمايد :
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ : « آيا كسى كه بالاى سر همه ايستاده حافظ و مراقب اعمال همگان است همچون كسى است كه اين صفات را ندارد » .
و در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم كه در تفسير اين آيه فرمود :
من علم ان اللَّه يراه ، و يسمع ما يقول ، و يعلم ما يعمله من خير او شر ، فيحجزه ذلك عن القبيح من الاعمال ، فذلك الذى خاف مقام ربه ، و نهى النفس عن الهوى .
« كسى كه مىداند خدا او را مىبيند ، و آنچه مىگويد مىشنود ، و آنچه را از خير و شر انجام مىدهد مىداند ، و اين توجه او را از اعمال قبيح باز مىدارد اين كسى است كه از مقام پروردگارش خائف است ، و خود را از هواى نفس بازداشته » ( 1 ) .
در اينجا تفسير سومى است كه منظور ترس از خدا است نه به خاطر آتش دوزخ و طمع در نعيم بهشت ، بلكه تنها به خاطر « مقام پروردگار و جلال او » خائف است .
و نيز تفسير چهارمى وجود دارد كه منظور از « مقام پروردگار » مقام عدالت او است ، چرا كه ذات مقدس او مايه خوف نيست ، بلكه خوف از عدالت او است و خوف از عدالت نيز بازگشت به خوف از اعمال خود انسان مىكند ، زيرا كسى كه پاك است از محاسبه اش چه باك است ؟ مجرمان هنگامى كه از كنار محكمه و دادگاه و زندان مىگذرند ترسانند ، اما براى پاكان فرق نمىكند كه آنجا دادگاه است يا هر مكان ديگر .
هامش
( 1 ) « اصول كافى » طبق نقل نور الثقلين جلد 5 صفحه 197 - از ذيل حديث چنين بر مىآيد كه امام اين سخن را در تفسير آيه « * ( وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى ) * » - سوره نازعات 40 - فرموده ، هر چند محتواى هر دو آيه يكى است .