اين احتمال را نيز بعضى از مفسران بزرگ دادهاند كه منظور از آيه فوق اين است كه عبادت كنندگان بتها ، در قيامت كه پردهها كنار مىرود و همه حقايق آشكار مىشود و خود را رسوا مىبينند ، منكر عبادت بتها مىشوند ، و بر ضد آنها سخن خواهند گفت ، چنان كه در آيه 23 سوره انعام مىخوانيم : بتپرستان در قيامت مىگويند : وَاللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ : « به خدايى كه پروردگار ما است سوگند كه ما هرگز مشرك نبوديم » ! .
ولى تفسير اول با ظاهر آيه سازگارتر است ، چرا كه عبادتكنندگان مىخواستند ، معبودان عزتشان باشند ولى سرانجام ضدشان مىشوند .
البته معبودهايى همچون فرشتگان يا شياطين و جن كه داراى عقل و دركند وضعشان روشن است ، ولى معبودهاى بىجان در آن روز ، ممكن است به فرمان خدا به سخن درآيند و بيزارى خود را از عابدان اعلام كنند .
از حديثى كه از امام صادق ع نقل شده نيز همين تفسير را مىتوان استفاده كرد زيرا امام در تفسير آيه فوق مىفرمايد :
يكون هؤلاء الذين اتخذوهم آلهة من دون اللَّه ضدا يوم القيامة ، و يتبرؤن منهم و من عبادتهم الى يوم القيامه :
« روز قيامت معبودهايى را كه جز خدا انتخاب كردند بر ضدشان خواهند بود و از آنها و از عبادت كردنشان بيزارى مىجويند » .
جالب اينكه در ذيل حديث جمله كوتاه و پرمحتوايى در باره حقيقت عبادت ، مىخوانيم :
ليس العبادة هى السجود و لا الركوع ، و انما هى طاعة الرجال ، من اطاع مخلوقا فى معصية الخالق فقد عبده :
« عبادت ( تنها ) سجود و ركوع نيست ، بلكه حقيقت عبادت ، اطاعت اين و آن است ، هر كس مخلوقى را در معصيت خالق اطاعت كند او را پرستش كرده است » ( و سرنوشت او همان سرنوشت مشركان و بتپرستان است ) . ( 1 )
هامش
( 1 ) نور الثقلين ج 3 صفحه 357 .