و ندامت و استغفار قناعت نمىكنند ، بلكه عملا در مقام جبران بر مىآيند ، و هر اندازه گناه و لغزش آنها بزرگتر باشد به همان اندازه حسنات بيشترى انجام مىدهند ، تا وجود خود و جامعه را از لوث گناه با آب حسنات بشويند .
« يدرؤن » از ماده « درأ » ( بر وزن زرع ) به معنى دفع كردن است .
اين احتمال نيز در تفسير آيه وجود دارد كه آنها بدى را با بدى تلافى نميكنند ، بلكه سعى دارند اگر از كسى نسبت به آنها بدى برسد ، با انجام نيكى در حق وى ، او را شرمنده و وادار به تجديد نظر كنند ، همانگونه كه در آيه 35 سوره فصلت مىخوانيم : ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَه عَداوَةٌ كَأَنَّه وَلِيٌّ حَمِيمٌ : « بدى را به آنچه نكوتر است از خود دور ساز كه در اين هنگام كسى كه ميان تو و او دشمنى و عداوت است تغيير چهره مىدهد گويى دوست صميمى تو است » ! .
در عين حال هيچ مانعى ندارد كه آيه مورد بحث در صدد بيان هر دو معنى باشد .
در احاديث اسلامى نيز احاديثى به مضمون هر دو تفسير وارد شده است .
در حديثى از پيامبر ص مىخوانيم كه به معاذ بن جبل فرمود :
اذا عملت سيئة فاعمل بجنبها حسنة تمحها :
« هنگامى كه كار بدى كردى در كنار آن كار خوبى انجام ده كه آن را محو كند » ( 1 ) .
و در نهج البلاغه مىخوانيم كه امير مؤمنان على ع فرمود :
عاتب اخاك بالاحسان اليه و اردد شره بالانعام عليه :
« برادرت را در برابر كار خلافى كه انجام داده است بوسيله نيكى سرزنش كن ، و شر او را از طريق انعام و احسان به او برگردان » ( 2 ) .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ذيل آيه مورد بحث .
( 2 ) كلمات قصار نهج البلاغه جمله 158 .