مسلما بيدارى زودگذر و موقت اثرى در آن ندارد .
گاهى تصور مىشود كه تفاوت ميان آن دو در اين است كه آيات گذشته مربوط به مشركان معاصر پيامبر ص است ، ولى آيات مورد بحث مربوط به اقوام پيشين است بنا بر اين با هم منافاتى ندارد . ( 1 )
ولى بسيار بعيد به نظر مىرسد كه مشركان لجوج معاصر پيامبر ص بهتر از گمراهان پيشين باشند ، بنا بر اين راه حل همان است كه در بالا گفتيم .
2 - در آيات فوق ميخوانيم هنگامى كه بروز شدائد اثر تربيتى نداشت ، خداوند درهاى نعمت را به روى چنين گناهكارانى مىگشايد ، آيا اين كار به خاطر تشويق بعد از تنبيه است يا مقدمه اى است براى دردناك بودن مجازات ؟ يعنى به اصطلاح اين گونه نعمتها ، نعمت استدراجى است كه تدريجا بنده متمرد را در ناز و نعمت و خوشحالى و سرور ، و يك نوع غفلت فرو مىبرد ، سپس يكباره همه چيز را از آنها مىگيرد .
پاره اى از قرائن در آيه وجود دارد كه احتمال دوم را تقويت مىكند ، ولى مانعى ندارد كه هر دو منظور باشد ، يعنى نخست تشويق براى بيدارى ، و اگر مؤثر نشد مقدمه اى است براى گرفتن نعمت و عذاب دردناك ، در حديثى از پيامبر ص چنين نقل شده ،
اذا رايت اللَّه يعطى العبد من الدنيا على معاصيه ما يحب فانما هو استدراج ثم تلا رسول اللَّه ص فلما نسوا . . . « هنگامى كه ببينى خداوند در برابر گناهان نعمت مىبخشد بدان كه مقدمه مجازات است سپس آيه فوق را تلاوت فرمود . ( مجمع البيان و نور الثقلين ذيل آيه ) .
در حديثى از على ع چنين نقل شده كه فرمود : « يا بن آدم اذا رايت ربك سبحانه يتابع عليك نعمه و انت تعصيه فاحذره » ( نهج البلاغه كلمه 25 ) .
« اى فرزند آدم هنگامى كه ببينى خداوند پى در پى نعمتها را به تو مىبخشد ،
هامش
( 1 ) فخر رازى در تفسير خود اشاره به اين تفاوت كرده است جلد 12 صفحه 224 .