به خوبى استفاده مىشود كه اين واژه در غير كارهاى جسمى - يعنى اعمال روحى و قلبى - نيز به كار مىرود ، چنان كه در آيه 225 سوره بقره مىخوانيم : وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ ، « ولى خداوند به آنچه قلبهاى شما كسب كرده است ، شما را مؤاخذه مىكند » .
بنا بر اين جاى تعجب نيست كه دعا نوعى كسب و اكتساب باشد بخصوص كه دعاى حقيقى تنها با زبان نيست ، بلكه با قلب و با تمام وجود انسان مىباشد .
جمله « * ( وَاللَّه سَرِيعُ الْحِسابِ ) * » كه در آخرين آيه از آيات فوق آمده است ، اشاره به اين است كه هم خداوند با سرعت به حساب بندگان مىرسد ، و هم پاداشها و كيفرهايى را كه وعده داده به زودى به آنها مىدهد ، همه اينها نقد است و سريع ، و نسيه و توأم با تاخير نيست .
در حديثى مىخوانيم : « خداوند حساب تمام خلايق را در يك چشم بر هم زدن رسيدگى مىكند » (
ان اللَّه تعالى يحاسب الخلائق كلهم فى مقدار لمح البصر
) ( 1 ) .
اين به خاطر آن است كه علم خداوند همانند مخلوقات نيست ، كه محدوديت آن سبب شود ، مطلبى او را از مطلبى ديگر غافل سازد .
از اين گذشته محاسبه پروردگار ، زمانى لازم ندارد ، زيرا اعمال ما بر جسم و جان ما ، بلكه بر موجودات اطراف ما - زمين و امواج هوا - و اشياء ديگر ، اثر باقى مىگذارد ، و از اين نظر مىتوان وجود انسان را تشبيه به انواع اتومبيلهايى كرد كه با داشتن دستگاه كيلومترشمار هميشه ميزان كار كرد خود را در هر لحظه به طور روشن و مشخص نشان مىدهد ، و ديگر نيازى به حساب و كتاب مسافتهايى را كه اتومبيل در طول عمرش پيموده است نيست .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، جلد 1 صفحه 298 .