عادى باز گردند .
مىدانيم قربانى ممكن است شتر يا گاو يا گوسفند باشد ، كه آسانترين آنها گوسفند است ، و لذا جمله « * ( فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ) * » را غالبا اشاره به گوسفند دانستهاند .
3 - سپس به دستور ديگرى اشاره كرده ، مىفرمايد : « سرهاى خود را نتراشيد تا قربانى به محلش برسد و در قربانگاه ذبح شود » ( * ( وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّه ) * ) .
آيا اين دستور مربوط به افرادى است كه محصور و ممنوع از انجام مراسم حج مىشوند ، و در واقع دستورى است براى تكميل دستور سابق ، و يا همه حاجيان را مىگويد ، بعضى از مفسران ، معنى اول را بر گزيدهاند و گفتهاند ، منظور از محل هدى ( محل قربانى ) حرم است و گاه گفتهاند ، منظور همان جا است كه مانع و مزاحم ، حاصل مىشود و به فعل پيغمبر اكرم ص در داستان حديبيه كه محلى است بيرون حرم مكه ، استدلال كردهاند كه حضرت بعد از ممانعت مشركان ، قربانى خود را در همان جا ذبح كرد و به اصحاب و يارانش نيز دستور داد چنين كنند .
مفسر عاليقدر « مرحوم طبرسى » مىگويد : « به اعتقاد علماى ما ، محصور اگر به خاطر بيمارى بوده باشد ، قربانى او را در حرم بايد ذبح كنند و اگر به خاطر جلوگيرى از دشمن باشد در همان جا كه جلوگيرى شده است ذبح مىكنند » .
ولى بعضى ديگر از مفسران ، اين جمله را ناظر به تمام حجاج مىدانند و مىگويند هيچ كس حق ندارد ، تقصير كند ( سر بتراشد و از احرام خارج گردد ) مگر اينكه قربانى را در محلش ذبح كند ( قربانى حج در منى و قربانى عمره در مكه ) .
به هر حال منظور از رسيدن قربانى به محلش ، آن است كه به آن محل برسد و ذبح شود ، و اين تعبير كنايه اى از ذبح است .
با توجه به عموميت تعبيرى كه در آيه وارد شده است تفسير دوم مناسبتر به
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 43
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٣