است ( 1 ) .
احتمال ديگرى كه در تفسير اين آيه مىتوان گفت ( هر چند آن را در كلمات هيچ يك از مفسران نديدهايم ) اين است كه عفو به همان معنى اول ، يعنى مغفرت و گذشت از لغزش ديگران است ، مطابق اين معنى ، تفسير آيه چنين مىشود : « بگو بهترين انفاق ، انفاق عفو و گذشت است » .
با توجه به اوضاع اجتماعى عرب جاهلى و محل نزول قرآن ، مخصوصا مكه و مدينه كه از نظر دشمنى و كينه توزى ، و عدم گذشت ، در حد اعلا بودند ، اين احتمال چندان دور نيست ، به خصوص اينكه شخص پيغمبر ص نيز نمونه كامل اين معنى بود ، همان گونه كه اعلام عفو عمومى ، نسبت به مشركان مكه كه سرسختترين و سنگدلترين دشمنان اسلام بودند نشان مىدهد ، و هيچ مانعى ندارد كه آنها سؤال از انفاق اموال كنند ، ولى نياز شديد آنها به انفاق عفو ، سبب شود كه قرآن آنچه را لازمتر است ، در پاسخ بيان كند و اين يكى از شؤون فصاحت و بلاغت است كه گوينده پاسخ سؤال طرف را رها كرده و به مهمتر از آن مىپردازد .
در ميان اين تفاسير ، تضادى وجود ندارد و ممكن است همه آنها در مفهوم آيه جمع باشد .
و بالاخره در پايان آيه مىفرمايد : « خداوند آيات خود را چنين بيان مىكند شايد تفكر و انديشه كنيد » ( * ( كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمُ الآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ) * ) .
و بلافاصله در آيه بعد ، مركز اصلى فكر و انديشه را چنين بيان مىكند : « در دنيا و آخرت » ( * ( فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ ) * ) .
آرى بايد تمام كارها در زندگى مادى و معنوى ، توأم با فكر و انديشه باشد ، از
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، جلد 1 ، صفحه 316 .