12 . محمد بن الحسن المهدى . « 1 »
4 . منقولات اصحابى كه به يارى و صحبت محمد صلى الله عليه و آله مفتخر بودند و از محضر وى و اوصيائش ، اصول علوم و مبانى اسرار و حقايق اعيان و معانى را يادگرفته و اخذ كردهاند ، مانند : ابن عباس ، سلمان فارسى ، ابوذر غفارى ، مقداد بن اسود كندى ، و جابربن جُعفى و . . . براى اين كه گفتارهاى اينان دربارهء اين قبيل امور و اسرار مخفى ، دليل آن است كه اين مطالب و اسرار ، از معدن وحى و مركز نزول جبرييل امين گرفته شدهاند .
همهء اين گفتهها و اقوالى كه مورد استفادهء ماست ، در كتابهاى حافظان مسلمانان مضبوط بوده و ضبط آنها نيز به همان راههاى معمول در بين عقلا بوده است و كتابهاى آنها نيز مورد وثوق و اعتماد است ، و اين اعتماد و وثوق هم به يكى از وجوه پنجگانه زير ثابت مىشود :
وجه اول : تواتر : و مراد از تواتر آن است كه همهء اهل يك زمان و يك طبقه خبر دهند كه آنها نسبت فلان كتاب را به فلان شخص ، از تمام افراد طبقهء قبل از خود شنيدهاند ، و طبقه دوم هم اين نسبت را عيناً از طبقه سوم شنيده باشند و همچنين هر گروهى از گروه و طبقهء ديگرى كه قبل از آنها بودهاند ، شنيده باشند تا برسد به زمان صاحب كتاب . . . و اين افراد و گروه ، در هر زمانى ، گاهى از طبقهء علما و به ويژه حافظان مىباشند و گاهى از طبقات ديگر . . . چنان كه صحت تواتر « صحاح سته » اهل سنت و تواتر « صحاح اربعه » ما « 2 » نيز بدين ترتيب ثابت شده است .
وجه دوم : نوشتههاى تاريخ نويسان و كسانى كه شرح حال مؤلفان را از زمان مؤلف و بعد از آن ، نوشته باشند و تصريح كنند كه فلان كتاب از فلان شخص است و البته
هامش
( 1 ) . در مسائل هيئت از امام على عليه السلام تا حضرت رضا عليه السلام رواياتى نقل شده است ولى از بقيهء ائمه چيزى در اين موضوع نقل نشده است .
( 2 ) . كافى ، استبصار ، تهذيب و من لا يحضره الفقيه .