اسلام تابيدن گرفت و اثر آن نشر علوم ، ادبيات ، فلسفه ، هنر و فنون صنايع دستى بود .
براى اين كه سرزمينهاى اسلامى مراكز بزرگ معارف و علوم بود و از آنها و به وسيلهء آنها در ميان ملتهاى ديگر پخش و منتشر شد . و اروپاييان هم در قرون وسطى ، اكتشافات و صنعتها و فنون بزرگ را از آنان به غنيمت بردند ! « 1 » در كتاب مشهد الكائنات آمده : كتابخانهء قاهره در سال 325 ه . ق . شش هزار و پانصد جلد كتاب به زبان عربى ، در علم نجوم داشت .
مىگويم : شكى نيست كه اهتمام مسلمانان از ابتداى بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله تا اين سالها ، بيشتر در طلب و كسب علوم دينى و نشر آنها بود نه در علوم رياضى و به ويژه نجوم كه در بين عرب معروف بود « باعث فقر و اندوه مىشود » ! پس اگر آنان در يك كتابخانهء شهرى ، شش هزار جلد كتاب راجع به نجوم داشتند ، بايستى شما تخمين زده باشيد كه تعداد كتابهاى دينى آنان در كتابخانهها و شهرها و مدرسهها كه جامع و شامل گفتهها و اقوال پيامبر و ائمهءشان عليهم السلام بوده و همه فداكارانه در راه جمع و نشر آن به اميد نزديكى به خلق و خالق مىكوشيدند ، چقدر بوده است ؟ و بنابراين اگر
هامش
( 1 ) . در اين باره مىتوانيم هزاران شاهد و مدرك از دانشمندان و مورخان اروپايى بياوريم ، و در يك پاورقى حتى نمىتوان اسامى افراد يا كتابهاى آنها را نقل كرد ، بنابراين اين دو شاهد را از مؤلف و شاهد زير را هم از ما به عنوان مشت نمونهء خروار بپذيريد !
برتراند راسل فيلسوف معروف مقالهاى تحت عنوان « نظرى به بيدارى خاور زمين » در نشريهء سه ماههء هلال چاپ پاكستان شمارهء مسلسل 12 صفحه 9 تا 14 دارد و در ضمن آن با كمال صراحت به اين حقيقت تاريخى اعتراف كرده و چنين مىنويسد : « بيدارى خاورزمين از آن نهضتهاى بزرگى است كه تنها با توجه به تاريخ گذشته تاريخى مىتوان به اهميت آن پىبرد . . . اسلام مناطق وسيعى از امپراتورى روم را مسخر كرد و وسعت امپراتورى اسلام به مراتب بيش از امپراتورى روم شد . . . .
تفوق خاورزمين ، تنها تفوق نظامى نبود ، بلكه در آن روزگارى كه اروپا در قعر توحش مىزيست علوم مختلف فلسفه ، شعر و هنرهاى زيبا در چين و كشورهاى اسلامى رسوخ كامل داشت .
اروپائيان با وقاحت نام اين دوره را عصر تاريك مىخوانند ، در صورتى كه تاريكى فقط به اروپا منحصر بود و درست تر بگويم به اروپاى مسيحى ، زيرا كشور اسپانيا كه تحت تسلط مسلمانان قرار داشت . داراى تمدن و فرهنگ درخشانى بود » . ( خ )