هر سه قول مردود شناخته شده و قائل بر اين شدهاند كه : تمايز علوم با « تمايز اعراض » است - قول آخوند خراسانى صاحب كفايه - . و هر يك از اين طوايف ، براى اثبات مقصود خود سخن زياد گفتهاند و براهينى اقامه نمودهاند كه سودى از نقل آنها گمان نمىرود ، پس ما از نقل براهين آنها خوددارى نموده و فقط معناى موضوع و موضوع هيئت را مىنگاريم .
موضوع هر علمى چيزى است كه از « عواض ذاتى » آن بحث شود . مثلًا « كلمه و كلام » بنا به هر يكى از اقوال « چهارگانه » گاهى محل بحث مىشود از جهت « صحت و اعتلال » و اين گونه بحث را « علم صرف » نامند و گاهى همين موضوع - كلمه و كلام - محل بحث واقع مىشود از جهت « تركيب و اعراب » و اين گونه بحث را « علم نحو » گويند و همچنين در علم « معانى و بيان و بديع » و غير ذلك كه در همهء اين علوم ، كلمه و كلام موضوع آنهاست و تمايز آنها از يكديگر در نظر اهل فن وجدانى است ، خواه به تمايز موضوعات باشد و به خواه به تمايز حيثيات و خواه به تمايز اعراض باشد و خواه به تمايز محمولات !
پس از تمهيد اين مقدمه ، پوشيده نماند موضوع علم هيئت اجرام سماوى و كرات علوى و سفلى است و اين موضوع ، گاهى از جهت حركات و اوضاع بعض كواكب با بعض ديگر ، يا نسبت به دواير و نقطههاى مفروض در كرهء مساوى محل بحث واقع مىشود و اين گونه بحث را « علم هيئت كروى » نامند !
و گاهى محل بحث مىشود كه از كيفيت استخراج حركات حقيقى كرات در فضاى لايتناهى از حركاتى كه در روى زمين از آنها ديده مىشود و همچنين از بزرگى زمين و ابعاد پيكرهء آن و اين قسم بحث را علم هيئت نظرى خوانند و به واسطه اين علم چگونگى تقويم مواضع اجرام سماوى و كسوفات مهر و خسوفات ماه و استتار پارهاى از سيارهها در مواجه با بعض ديگر شناخته مىشود و غرض از اين علم ، تعيين مدارهاى ستارههاى سيار و ستارگان دنبالهدار است ، از دور خورشيد و مدارهاى
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 493
مساهمون: خسرو شاهى
ص٤٩٣