« تَبارَكَ الَّذِى جَعَلَ فِى السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً » « 1 » ؛
تبريك آن خداوندى را كه بر پا ساخت در آسمان برجها و برافروخت در آنها چراغ .
مىگويم : « قُرّاء » مشهور اين آيه را به نحوى كه مرقوم شد - يعنى كلمهء سراج به طور مفرد - قرائت كردهاند . و بنابراين ، مقصود از سراج ، همين آفتابى است كه محسوس است و مىبينيم ، ولى بعضى از مفسران « سُرج » را به طور جمع روايت كردهاند ، و بنابراين ممكن است اشاره به خورشيدهايى باشد كه متأخرين قائلند ، زيرا چراغ جسمى است كه از خود نور و آتش مىدهد و شموس هم در نزد متأخرين چنين است ! پس آيهء مزبور در حكم اين است كه فرموده باشد : خدا در آسمان آفتابهايى آفريد .
ما به طور مكرر از لغتشناسان نقل كرديم كه آسمان به معناى « جهت بالا » هم هست و شرع اسلام كلمهء « سماء » را به طور اشتراك هم به كرات بخارى و هم بر اجرام علوى و هم بر فضاى نامتناهى اطلاق كرده است . چنان كه در اين آيه هم مقصود از آسمان ، فضاست يعنى : كه خدا در فضا بروج و شموس آفريده است .
ديگر : « سيد نعمت اللَّه جزايرى » ( متوفاى 1112 ه . ق ) در باب نور ارضى از كتاب انوار نعمانيه از حضرت باقر عليه السلام نقل كرده است كه فرمود : « در پسِ اين خورشيد شما ، چهل چشمه خورشيد است كه ما بين هر چشمه خورشيد ديگر چهل عالم است ، داراى مخلوقات بسيار كه نمىدانند خدا « آدم » آفريده يا نه ؟ به درستى كه در عقب اين ماه شما ، چهل قرص ماه است كه ما بين هر قرصى تا قرص ديگر چهل عالم است ، داراى آفريدگان بسيار كه از آفرينش « آدم » آگاهى ندارند » « 2 » . صريح اين خبر نيز كثرت
هامش
( 1 ) . فرقان ، آيه 61 .
( 2 ) . عن الإمامِ الخامِسِ ، محمّدٍ الباقر عليه السلام ، أنّه قال : من وَراءِ شَمسكُم هذه أَربَعونَ عَيْنَ شَمْسٍ ، ما بَينَ عَيْنَ شَمْسٍ إلى عَيْنِشَمسٍ أخرى أربَعون عالَماً فيها خَلقٌ كثيرة ما يَعلمونَ أَنَّ اللَّهَ - تعالى - ، خَلَقَ آدمَ أو لم يَخْلُقْهُ ، و أنَّ مِن وراءِ قَمَركُم هذا أربعينَ قُرْصاً ما بَينَ القُرصِ إلى القُرصِ الآخَرِ أربعونَ عالَماً فيها خَلْقٌ كثيرٌ ما يَعلَمونَ أَنَّ اللَّهَ - تعالى - خَلَقَ آدمَ أَمْ لَمْيَخْلُقْهُ . . . » . ( س )