يك ميزان تحديد كرده ، ولى « محيط » به معنا و مفهوم اعم مقصود بوده كه در خورشيد به معناى دايرهء محيط و در ماه به معناى سطح محيط باشد ! پس اگر محيط معناى عامى باشد كه بتواند جامع هر دو فرد گردد ، مانعى ندارد كه امام على عليه السلام لفظ محيط را به كار برده و معناى عام آن را اراده كند - يعنى آنچه كه احاطه بر جسم دارد - بنابراين ، اين گفتار كه : « محيط خورشيد و ماه نهصد در نهصد » است ، درست در مىآيد ، البته بنابر آن كه محيط در خورشيد ، به معناى دايرهء محيط بر آن باشد و در ماه به معناى سطح محيط بر آن ، تا با تحديد و تعريف قوم نيز مطابق گردد !
البته اين مطلب كه محيط خورشيد به معناى دايرهء محيط بر آن ، نهصد فرسخ در نهصد فرسخ است ، روشن است ، ولى دربارهء ماه هم مىتوان گفت كه درست و موافق نظريهء متأخرين است ، چون مساحت سطح محيط بر آن ، تقريباً در همين حدود است ، زيرا قطر ماه را دو هزار مايل دانستهاند ، پس دايرهء محيط بر آن ، بنا بر قاعدهء نسبت قطر و محيط 6000 مايل بوده و به مثابهء نسبت 7 به 22 است . پس اگر مساحت هر كرهاى مضروب ربع قطر آن در مجموع دايرهء محيط بر آن باشد ، سطح ماه 000 / 100 / 30 مايل خواهد بود ، يعنى هزار هزار فرسخ انگليسى و كمى بيشتر ، و از اين مقدار مضروب نهصد فرسخ در نهصد فرسخ ، يعنى 000 / 810 به سيصد هزار فرسخ ، كسر مىشود و پس از كسر كردن فرسخهاى انگليسى تا تطابق با فرسخهاى اسلامى ! اين دو رقم به همديگر نزديك مىشود و بدين ترتيب تحديد مورد نظر ، نسبت به سطح ماه ، با تحديد قوم تطبيق مىكند ، بدون آن كه تفاوت زيادى در بين باشد . البته در اين مسئله دقت بيشترى بايد كرد .
* * * تعارض : در كتب بحارالانوار ، مجمع البحرين ، تفسير قمى ، نورالثقلين و نسخهء الفقيه از « ابوليث سمرقندى » روايت شده است كه از حضرت على عليه السلام پرسيدند : عرض و طول ماه چيست ؟ فرمود : چهل فرسخ در چهل فرسخ ! در به دو نظر شايد تصور شود كه اين
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 302
مساهمون: خسرو شاهى
ص٣٠٢