كه وزن در نزد حكما عبارت است از ميل مستقيم و در فلكيات و به طور قطع مبدأ و مركز ميل مستقيم نيست .
شيخ الرئيس ، « ابن سينا » ، در فن دوم از طبيعيات كتاب « شفا » مىگويد : فلك مطلقاً جسمى است كروى و شفاف كه داراى مبدأ ميل مستدير است و بس ، تا اين كه مىگويد : و محمول ، يعنى اجرام ، نه سنگينى دارد و نه سبكى و نه ميل به طرفى و نه مخالفتى از حركت دادن ! همهء اين مطالب در « فلكيات » است و اما در « عنصريات » دو حالت تصور كردهاند :
1 . ميل هر جزيى از اجزاى كرهء زمين يا كرهء آب يا كرهء هوا يا كرهء آتش ، به سوى مركز خود ، مانند : ميل سنگ به زمين و ميل باد به هوا و ميل شعله به كرهء آتش بالا . و در اين حالت ميل و وزن در نزد آنان معقول مىشود و مرادشان از ذكر وزن ، جز اين كيفيت چيزى نيست .
2 . ميل اصل كرهء زمين با همهء اجزايش يا كره هوا با جميع اوصافش به يك حركت ، اين كيفيت به عقيدهء آنان ، محال است و تحقيق وزن به اين معنا را براى زمين و هوا و غيره به كلى منكرند . همانطور كه در فلكيات آن را انكار دارند .
و دليل و برهان انكارشان اين است : اصل كرهء زمين مركز اجزاى خود مىباشد و همچنين است اصل كرهء هوا ! و وزن عبارت است از ميل چيزى به سوى مركز خود . و خود كره ، مركزى ندارد تا به سوى آن ميل كند و اين هم محال است كه خود به سوى خود ميل كند ! پس هر گاه براى جرم زمين وزن و ميلى قائل شويم از دو وضع خارج نيست يا ميل آن به سوى ذات و نفس خود ، كه محال است و يا ميل به سوى كرهء ديگر و فرض اين است كه زمين با آن كرهء ديگر تباين كامل دارد . پس محال است كه يكى از دو امر متباين ، به سوى ديگرى ميل كند .
نتيجه اين كه : به عقيدهء پيشينيان ، كره زمين در ذات خود ، مانند ساير كرات ، نه سبك است و نه سنگين يعنى مانند فلكيات نه وزن دارد و نه ميل ! پس هر گاه ما هم
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 242
مساهمون: خسرو شاهى
ص٢٤٢