و كوههايى كه در آن است ، و نيز به واسطهء كوهها محفوظ مىماند آنچه بر روى زمين است ، از اين كه در زمين فرود رود به واسطهء سنگينى آن چيزها و نرمى زمين و جملهء « أوتسيخ بأهلها » نيز بر همين معنا نظر دارد و همچنين كوهها اجزاى زمين را از پراكنده شدن در فضا ، كه لازمهء سرعت تبديل در سير سالانه است ، حفظ و نگهدارى مىكند ، و اگر كوهها نبودند كرهء زمين پراكنده و هر قطعه يك زمين كوچكى مىشد ، چنان كه « فليق » نيز پراكنده شده و ستارههاى كوچكى كه در اطراف مشترى است از آن پديد آمده و اگر پراكنده هم نمىشد ، از مجراى خود منحرف مىگشت و در فضاى لايتناهى سرگردان مىگرديد بدون اين كه مدار خاصى براى خود داشته باشد و جملهء « أو تزول عن مواضعها » نيز ناظر بر همين معناست .
* * * بعضى گمان كردهاند مقصود از « اضطراب زمين » كه در لسان شريعت مكرر وارد شده ، اشاره به اضطرابى است كه زمين در به دو تكوين و در حال جامد شدن داشته ، ولى آنچه براى من از اين خبر ظاهر مىشود اين است كه هر گاه صخرهها و كوهها نباشد هميشه زمين مضطرب خواهد بود ، آيا نمىبينى كه مىفرمايد : « من أن تميد بأهلها ؛ از اين كه مضطرب كند اهل خود را » ، چه محفوظ ماندن اهل زمين به واسطهء كوهها از اضطراب ، فرع اين است كه زمين اهل و سكانى داشته باشد و بديهى است كه در به دو خلقت ، زمين اهلى نداشته و جز عناصر جوشان و مايع چيزى نبوده ، مگر نمىشنوى صداى قرآن را كه مىفرمايد :
« وَأَلْقى فِى الأَرْضِ رَواسِىَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ » ؛ « 1 »
و افكند در زمين كوههاى استوار را براى جلوگيرى از اين كه مضطرب كند شما را .
و ضمير در كلمه « بكم » خطاب به معاصران پيغمبر صلى الله عليه و آله و مردم بعد از اوست . و بديهى است كه اين اضطراب غير از اضطرابى است كه زمين در به دو تكوين و حال جامد شدن داشته است .
هامش
( 1 ) . نحل ، آيه 15 .