ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 205

معروف چين ( لائوتسه ) ابتكار شده است در صورتى كه با توجه به اصالت و وضوح بازيگرى و تماشاگرى در ارتباط با موجودات جهان هستى ، نمىتوانيم بگوييم : درك اين حقيقت تا زمان لائوتسه براى دانشمندان و صاحبنظران معرفت دست نداده بوده است . ما همين اصل بازيگرى و تماشاگرى در ارتباط علمى با واقعيات را در چند مورد از آثار محمد بن محمد بن طرخان فارابى مشاهده مىكنيم كه در مباحث آينده با منابع آنها مطرح خواهيم نمود . ( 1 ) بعضى از متفكران گفته‌اند : درست است كه وسائل درك در ميان دو قطب ( درك كننده و درك شونده ) ارتباط پيچيده اى بوجود مىآورد ، ولى ما مىتوانيم براى حل اين پيچيدگىها به معرفتهاى ديگر فيزيكى متوسل شويم . در عبارات پروفسور سرگى واويلوف چنين آمده است : « اصولا معرفت از چه راهى حاصل مىشود پاسخ به آن از نظر علمى آشكار و آسان است . حس انسانى را اسبابهاى وى ، يعنى ميكروسكوپ ، تلسكوپ ، الكترومتر ، اطاق ويلسون و غيره كه براى كمك به محدوديتهاى حاصله از اعضاى حواس درست شده تكميل مىكند . طبيعى است كه هر اسبابى بين بيننده و نمود يك ارتباط پيچيده اى ايجاد مىكند . در اين ارتباط شخص به علت معرفتهاى ديگر فيزيكى مجبور است تصحيحات و تعبيراتى وارد سازد . ولى اين موضوع مانع از آن نيست كه ما به كمك اسبابها ، ساختمان اتم را بشناسيم و هستهء اتم را بشكافيم ، طبيعت نور را بشناسيم و غيره . » ( 2 ) البته جاى ترديد نيست اين كه امروزه براى گسترش و عميقتر ساختن معلومات بشرى دستگاهها و آزمايشگاههاى بسيار دقيق و با اهميتى وجود دارد كه در افزايش جوانب معلومات بسيار مؤثر مىباشند ، ولى با اين حال نمىتوانند دخالت و تصرف منطقهء عوامل درك كننده را تا حد صفر تقليل بدهند و بعبارت زيبايى كه در آن جملهء لائوتسه ديديم : بازيگرى ما را به كلى از بين ببرند و ما در ارتباط با واقعيتها براى