تشبيهات و تمثيلات زيادى در قرآن ديده مىشود . اين نكته را بايد در نظر داشته باشيم كه مقصود از معقول در انواع تشبيه معناى اصطلاحى آن نيست ، بلكه مقصود عموم نامحسوس است . از جمله آياتى كه در آنها محسوس بر محسوس تشبيه شده است ، آيه 4 و 5 از سوره القارعه است : * ( يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ) * ( روزى كه مردم مانند حشرات پرنده [ يا پروانه هايى ] كه بدون نظم و پراكنده مىپرند ، محشور مىشوند و به حركت مىافتند و كوهها مانند پنبه حلَّاجى شده مىگردند ) .
در اين دو آيه طرفين تشبيه از پديدههاى محسوس مىباشند : انسانهائى كه پراكنده و نامنظَّم و در ازدحام حركت مىكنند ، حشرات پرنده يا پروانه هائى پراكنده و نامنظَّم كه در ازدحام مىپرند و مىنشينند . همچنين است طرفين تشبيه در آيه دوم . آياتى كه در آنها معقول بر محسوس تشبيه شده است در قرآن مجيد از همه انواع تشبيه و تمثيل بيشتر است مانند : * ( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَه ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ ) * ( البقرة آيه 17 ) ( مثل آن گمراهان مانند كسى است كه آتشى را روشن مىكند و هنگامى كه آن آتش پيرامون او را روشن ساخت ، خدا نور آنان را محو مىكند و آنان را در تاريكىهائى رها مىكند كه نمىبينند ) .
در اين آيه شريفه آن حالات روانى معنوى كه در كلمات يا حركات گمراهان و منافقان بروز مىكند و با سرعت از بين مىرود ، به روشنائى محدود و زودگذر يك آتش تشبيه شده است . حالت روانى معنوى حقيقتى است نامحسوس ، همان گونه كه سرعت بروز و خاموش شدنش نيز از امور نامحسوس است . اين دو معقول ( دو نامحسوس ) به دو محسوس ( روشنائى آتش و روشنائى و خاموشى سريع آن ) تشبيه شده است .
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 16
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٦