جنبهء اقتصادى و اجتماعى در توّجه به دين يا رويگردانى از آن ، تأثير كامل دارد . احمدبن محمد افريقايى معروف به متيّم ، مدعى است كه نبايد در پيشگاه خدا به نماز بايستد ، زيرا كسى كه با شكم گرسنه به نماز ايستد ، منافق است . كسانى بايد نماز بخوانند كه داراى كاخها و اسبها و زر و زيور و اراضى و املاك هستند ! در اين باره مىگويد :
« به خدا ، با حالت فقر ، براى خدا نماز نمىخوانم . نماز را آن شيخ بزرگوارى مىخواند كه همه چيز در اختيار اوست .
چرا نماز بخوانم ؟ كو مال و خانهام ؟ اسبها و زيورها و املاك من كجا هستند ؟
چگونه نماز بخوانم ؟ در حالى كه بر قطعهاى از زمين تسلط ندارم ؟ اگر نماز بخوانم منافق هستم ! »
از اين گونه يادگارهاى ادبى ، نتيجه گرفته مىشود كه توجه بسيارى از مردم به دين ، صرفاً مربوط به منافع مادى و اقتصادى است ، و به هيچ عنوان نمىتوان آن را مربوط به ملاحظات روحى و لاهوتى دانست . به اعتقاد اعراب ، خداوند فرستنده باران و سرسبزكننده زمينها و كوهها و مانع از خشكسالى است . هرگاه گرفتار خشكسالى مىشدند ، به نقل مبرد در كتاب كامل ، در حضور خداوند ، اينطور نيايش مىكردند :
« اى پروردگار بندگان ، ما با تو چه كنيم ؟
روزگارى براى ما باران مىفرستادى ، اكنون چه شده است ، كه از فرستادن باران دريغ مىدارى ؟
اى خدايى كه زاييده نشدهاى ، براى ما باران بفرست ! »
بنابر آنچه گذشت ، جنبههاى اقتصادى و اجتماعى در گسترش
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (فارسى) — صفحه 2214
پدیدآورندگان: جورج جرداق
ص۲۲۱۴