در قرن هيجدهم ، آن علل و عوامل كلى كه منجر به بيدارى همهجانبه در فرانسه گرديده بود ، ادامه و استمرار يافت و جوش و خروشى كه قرن هفدهم با آن مشخص شده بود ، رو به افزايش نهاد . البته نويسندگان و ادبا تأثير فراوانى در رشد و پرورش اين بيدارى و مشخص ساختن هدفهاى آن ، داشتند و ما اگر بهطور سريع ، اعمال و كارهاى گروه نويسندگان و ادبا را بهخواننده عرضه مىداريم ، بايد يادآور شويم كه قطرهاى از درياى بزرگ و بيكرانى از افكار عصرى را براى وى مطرح مىسازيم كه بهطور مستقيم زمينه را براى اصول حقوق بشر آماده و هموار ساخت و در سرنوشت انسان ، وضع و موقعيت قاطع و آشتىناپذيرى را در پيش گرفت .
و چون مسئلهء آزادى عقيده ، همچنان موضوع پراهميتى بود ، نويسندگان فرانسه بيشتر به آن توجه نمودند . مثلًا « منتسكيو » سراسر اروپا را براى ارزيابى و كنجكاوى اوضاع ، زيرپا مىنهد و سپس برمىگردد تا در سرزمين خود مستقر شود و دو كتاب پر ارزش خود : روحالقوانين و نامههاى ايرانى را منتشر سازد « 1 » . او در كتاب اخيرش
هامش
( 1 ) . نامههاى فارسى (senaisreP sertteL) يا بهقول مترجم فارسى كتاب روحالقوانين ، نامههاى ايرانى نخستين تأليف مهم منتسكيو بود كه در سن 33 سالگى آن را نوشت و شامل 161 نامه است .
آقاى اكبر مهتدى ، مترجم روحالقوانين در مقدمه كتاب درباره اين نامهها چنين مىنويسد : « منظور اصلى مؤلف از اين كتاب علاوه بر رماننويسى ، باز نمودن اخلاق و عادات عمومى زمان و نشاندادن انحطاط عقايد و رسوم اجتماعى تحت حكومت استبدادى ، بهخصوص شرح مفاسد عهد لويى چهاردهم بود . او فكر كرد عقايدى را كه لازم بود گفته شود ، از زبان سياحانى از خاورزمين بگويد . . .
در اين كتاب مسائل اجتماعى ، دينى و سياسى مورد بحث و نظر است ، انتقادهايى از ديانت عيسوى و مبلغين متعصب كوتاهنظر بهعمل مىآيد ، لويى چهاردهم و رجال عهد او مورد سرزنش و نكوهش سخت قرار مىگيرند . . . » ( روحالقوانين ، چاپ دوم ، تهران ، ص 23 به بعد ) . م