بروز داد تأثير عميقى در تحول فكرى همه افراد بشرى بهجاى گذاشت ( چه كه در نشر فرهنگ انسانى دخالت نمود و افكار را روشن كرد و آنها را براى درك مشكلات انسان ، جامعه و زندگى آماده ساخت ) چاپ و نشر « دايرةالمعارف فرانسوى » است كه دو بزرگ مرد از بزرگان اين ملت ، « ديدرو » و « دالامبر » بر آن نظارت نموده و در تهيه آن در رأس گروهى از نويسندگان و دانشمندان و متفكران و قرار داشتند . دايرةالمعارف ، اين انديشه را در معرض بررسى علمى قرار داد تا قوانين طبيعت و قوانين جامعه بشرى را ، بهموازات همديگر ، تجزيه و تحليل كند و اين امر در واقع از طرف هواداران آن بهرسميت شناختن اين حقيقت بود كه اين بررسى علمى نسبت به افكار ، بهطور حتم منجر به تثبيت خرد و عقل بر پايههاى ثابتى مىگردد ؛ آن چنان كه اوهام و افسانههاى ساخته شده بهدست فلسفههاى كهن را ، كه از نتايج و آثار آنها ، وارونه جلوهدادن حقايق به مردم بود ، از ميان برمىدارد ! .
يكى از آنان در اين زمينه مىگويد : « قاعده كلى : با كمال پارسايى بهحق اعتقاد آزاد ، در هر چيزى كه موجب تيرگى صفاى جامعه نمىگردد ، احترام بگذار ، زيرا كه اشتباهات انديشه ذهنى ، هيچگونه اهميتى براى دولت ندارد و اختلاف و تنوع آرا و افكار هميشه در بين موجوداتى كه مانند انسان نقصى دارند ، ناراحتىهايى توليد خواهد كرد ! ! » « 1 »
و « ديدرو » در همان كتاب مىگويد : « بدترين و سختترين دشمنان
هامش
( 1 ) . دايرةالمعارف الفرنسيه ، تعريب دكتر محمد مندور ، ماده « تسامح »