اما اين مسئله كه آيا عذاب اخروى در بارهء بندگان جنبهء انتقامى دارد ، در مباحث گذشته متذكر شدهايم كه به جهت بىنيازى مطلق خداوند ، مسئلهء انتقام و تسلى براى او به هيچ وجه مطرح نيست ، بلكه آثار طبيعى خود معاصى است ، گاهى اين اثر آن چنان شديد است كه انسان را از شايستگى اتصال به حلقهء زنجير هستى ساقط مىكند در اين صورت عذاب ابدى از آن تعبير مىشود .
( ( 2474 ) ) تا ز رنج آن جهانى وارهد
بر خود اين رنج عبادت مىنهد
آيا عبادتها براى دورى از عذاب آخرت است ؟
اين مطلب به همين شكل كه در بيت مطرح شده است صحيح به نظر نمىرسد و احتياج به تفسير و توضيح دارد :
در مباحث پيشين به طور اختصار اشاره كردهايم كه عبادتهايى كه انسانها انجام مىدهند اغلب مانند ساير كارهايشان صورت معامله و سوداگرى دارد ، طمع بهشت با درجات مختلفش ، ترس از عذاب و رنج اخروى با مراتب گوناگونش - انگيزهء اغلب اطاعتها و عبادتهاى انسانها است .
انگيزهء طمع بهشت ، كالا فروشى و انگيزهء خوف از عذاب ، ترس يك آدم مقهور از موجود پيروز را نشان مىدهد .
اما چنان كه در احاديث معتبره مىبينيم : امير المؤمنين عليه السلام به خدا عرض مىكند : « پروردگارا ؟ نه طمع بهشت و نه ترس از دوزخ وادارم مىكند كه به تو عبادت كنم بلكه تو را شايستهء پرستش يافته و عبادتت مىكنم . )