( ( 2863 ) ) گنج مخفى بد ز پرى جوش كرد
خاك را سلطان اطلس پوش كرد
آيا خداوند از شدت عظمت مانند گنج نهانى بود كه لبريز گشته و موجودات را آفريده است ؟
در اين مسئله كه بروز اين جهان هستى چگونه از خدا سر زده است ، مطالب زيادى گفته شده است . گروهى از عرفا مىگويند :
چون حق به تفاصيل و شئون گشت عيان
مشهود شد اين عالم پر سود و زيان
چون باز روند عالم و عالميان
در رتبهء اجمال حق آيد به ميان
آن شاهد غيبى ز نهان خانهء بود
زد جلوه كنان خيمه به صحراى وجود
از زلف تعينات بر عارض ذات
هر حلقه كه بست دل ز صد حلقه ربود
بحريست وجود جاودان موج زنان
ز ان بحر نديده غير موج اهل جهان
در ظاهر بحر و بحر در موج نهان
سرّى است حقيقة الحقائق پنهان
گروهى ديگر مىگويند :
« عشق به ذات كه در خداوند موجود است ، او را به هيجان آورده از اين هيجان موجودات آفريده شدهاند » .
دستهء ديگرى مىگويند :
او كه فياض على الاطلاق است چگونه مىتواند در فيض بخشى خود بخل بورزد ؟ لذا براى ريزش فيض اين جهان هستى را آفريده است .
بعضى ديگر از رابطهء عليت استفاده كرده مىگويند : چون خداوند متعال علت تامه است و علت تامه نمىتواند از معلول خود جدا شود ، لذا جهان را كه معلولات او است