چنانكه تعليل موجود در بخشى از اين اخبار ناظر به همين معنى است و فرمودهء امام صادق عليه السلام در روايت فضيل به همين نكته اشاره دارد : ما مادرانِ شيعهء خود را براى پدران شيعه حلال داشتيم تا پاك و پاكيزه شوند . يا معافيت مطلق آن « 1 » در روزگار صدور اين روايات براساس حكمتى كه آن را اقتضا مىكرده كه چيزى جز تقيهء سخت نبوده است .
بيشتر - اگر نگوييم همه - اخبارِ معافيت از پرداخت خمس از امام صادق و امام باقر عليهما السلام صادر شده است .
تقيّه در روزگار اين دو امام اقتضا مىكرده كه مسألهء خمس را پنهان دارند و از كسانى كه بايد حقّ ايشان را مىپرداختند چشم بر بندند و گرنه جانشان در امان نبود ، چنانكه جان شيعيانشان - كه اين حقوق را بديشان مىپرداختند - نيز در خطر بود و ائمّه آن را معاف داشتند تا شيعيان به حرام نيفتند و خوراك و نوشاك و زاد و ولدشان پاك گردد ، و از همين جا روشن مىشود اين اخبار در حدّ خود مفيد معافيت مطلق از پرداخت خمس نيستند ، حتّى در اين روزگار كه مانعى در رساندن آن به مستحقّانش در ميان نيست و هيچ اقتضايى براى مخفى كردن آن احساس نمىشود و اين بر هيچ كس پوشيده نمىباشد » ( مصباح الفقيه ، ج 3 ، ص 126 ) .
نويسنده پنداشته است كه اعتقاد به معافيت از پرداخت خمس براى شيعيان ميان همهء مجتهدان متقدّم و متأخّر شهرت داشته و تا اوائل سدهء چهاردهم بدان عمل مىشده ، در كنار آنكه خمس از مقوله هايى است كه
هامش
( 1 ) - يعنى معافيت مطلق خمس تنها هنگام صدور اين روايت ، نه ديگر زمانها .