گفتهاند ، مرادشان وجودات خاصه مىباشد كه ظلّ وجودند . وصدر الحكماء والعرفاء از اين حقايق ارتباطية به « عين الربط بالحق » ، يا « معاني حرفيه » به اصطلاح أرباب حقيقت ، تعبير فرموده است . ودر اصطلاح أرباب معرفت به آن « اضافهء اشراقية » و « اثر وجود خاص امكاني » گويند . « 131 » صدر المتألهين به وجه جمعى بين قول أرباب تحقيق از عرفا وحكما قايل گرديده ، وگفته است كه نظر قايلان به صادر أول بودن عقل أول آن است كه « فيض مقدس » نفس تعين وفيض است ، نه مفاض ومتعيّن . معناى كلام آن بزرگ زمانه آن است كه « فيض مقدس » نفس ظهور وجلوهء حق وعين تدلى وظهور اوست ، نه مفاض ومتعيّن وعقل أول نخستين تعين طارئ بر فيض مقدس است . واما بيان اين معنى كه ضروري صدور فرض مصدر وصادر ومفيض ومفاض وآن نيز فرع بر غيريت وتعدد است ، چندان وجيه نمىباشد . چه آن كه بنا بر مسلك تحقيق ، وجود عقل أول نيز نفس ربط ونسبت به مبدأ هستى ، بلكه نفس ظهور آن حقيقة الحقائق ، است به اعتبار تعين به مرتبهء الوهيت ونيز عقل صادر از نفس ذات بسيط حقيقي است لذا اگر در مرتبهء عقل أول عقلي ديگر صادر ومتنزل از حق تصور شود ، لازمهء آن كثرت در ذات خواهد بود . مضافا على ما ذكرنا ، « فيض مقدس » سارى وظاهر در جميع مظاهر امكانية است وسريان « نفس رحماني » در مظاهر خلقية عين سريان حق است نه آن كه حقيقت وجود را يك نوع سريان ، ونفس رحماني را نوع ديگر از سريان وظهور در حقايق ارتباطية باشد .
ديگر آن كه وجود مطلق مقيد به اطلاق ، كه « فيض مقدس » به آن اطلاق شده ، با وجودات مقيده معيت سريانى دارد ، ولكن وجودات مقيده در مرتبهء فيض مطلق تحقق ندارند . « وجود منبسط » متعيّن به تعين اطلاق ، ومبدأ ظهور اطلاق حق است يعنى ، ظهور آن حقيقت است وسارى است در جميع اشيا . واين فقط اختصاص به حق دارد كه ظاهر است به حسب ذات ، ومظهر است به اعتبار فعل وهيچيك از ظاهر ومظهر خارج از حيطهء وجود مطلق عارى از قيد اطلاق نيست .
هامش
« 131 » - اينكه در بعضي از مراسلات حكمي وعرفانى ديده مىشود كه علم ، يا حقايق امكاني ، همان ماهيات عارض بر وجود در مقام سريان وظهور است ، چندان پايه اى ندارد . امكان ، در نظر تحقيق ، وصف وجود ظلَّى است ونفس رحماني ووجود سارى وظاهر در اوديهء امكان وجود خاص است كه به مطلق ومقيد موصوف است .