ماهيت طبيعى بشر دو جنبه دارد . جنبه بيرونى و درونى . جسم كه از طريق حواس با دنيا رابطه برقرار مىكند جنبهى بيرونى طبيعت بشر است . جنبهى درونى طبيعت بشر ، نفس است كه از طريق احساسات با دنياى بيرونى در ارتباط است . اين رابطه بين حواس و احساسات ، همان سخن ابن عطاست كه هجويرى آن را در قالب حديث بيان مىكند : " أعدى عدوّك نفسك التى بين جنبيك " ( بدترين دشمن شما نفس است كه بين دو پهلوى شما قرار دارد . ) 150 هر فرد براى غلبه بر محدوديتهاى طبيعى خود ، بايد با تقويت شكلهاى درونى و بيرونى بندگى بر حواس و احساسات خود سلطه يابد . با انجام اعمال ظاهرى عبادى چون زهد و ايثار مىتوان بر اين احساسات غلبه كرد و با انجام اعمال درونى چون دعا و ذكر و وقف كامل خود در راه خدا مىتوان بر حواس غلبه كرد . اين همان سخن غفيره عابده است كه ابن جوزى در صفة الصفوة نقل كرده است : " خدايا ! تمامى اعضاى بدنم در مقابل تو گناه كرده است ، به خدا قسم ! اگر تو مرا يارى كنى با همان اعضايى كه تو را نافرمانى كردهام ، اطاعتت خواهم كرد . " 151
ممارست در بندگى بهعنوان روشى معنوى بهطور هم زمان بر سرشت درونى و بيرونى انسان تأثير مىگذارد . تأثير بيرونى آن ، ترويج رفتارهاى صوفيان مانند ورع ، صبر ، فقر و تواضع است . بدون اين رفتارها ، انسان بندهى نفس مىشود . أمّ طلق مىفرمايد : " اگر نفس را رها كنى بر تو فرمان مىراند ، اما اگر آن را سختى دهى فرمانبردار تو مىشود . " 152 تأثير درونى ممارست در بندگى ترويج رفتارهايى مانند خوف ، عبادت ، شكر و توكّل است . اينها رفتارهايى است كه انسان را به تكامل در دين يعنى احسان مىرساند . براساس حديثى معروف " آنگونه خدا را عبادت كن كه گويى او را مىبينى زيرا اگر هم تو او را نبينى به يقين او تو را مىبيند . " 153 عايشه همسر
ذكر النسوه المتعبدات الصوفيات ( نخستين زنان صوفي ) ( عربي ، فارسي ) — صفحة 145
مساهمون: أبي عبد الرحمن محمد بن الحسين السُلمي
ص١٤٥