( 1 ) با ذكر اين مقدمات ، بايد بگوييم كه عثمان بن مظعون ، اولين مهاجرى بود كه در سال دوم هجرى در مدينه از دنيا رفت ! و اولين كسى است كه در بقيع دفن شد . و پس از او رقيّه دختر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از دنيا رفت كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله او را هم ، كنار عثمان بن مظعون دفن كرد و فرمود : « به سلف صالح ما ، عثمان بن مظعون ملحق شو . » « 1 » حال با عنايت به اينكه وى هشت سال پيش از نزول سورهء مائده از دنيا رفته است ، چگونه مىتوان اين روايت را قبول كرد ؟ !
( 2 ) اما سيوطى در الدر المنثور به نقل از طبرى و غيره آورده است : عبد اللّه بن رواحه ، نزد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نشسته بود كه مهمانى بر خانوادهاش وارد شده بود . پس از مدتى كه وى به منزل آمد ، مشاهده كرد كه آنها منتظر آمدن وى بوده ، دست به غذا نزدهاند . ناراحت شد و به خانوادهاش گفت : مهمان را به خاطر من گرسنه نگاه داشتى ؟ اين غذا بر من حرام باشد ! همسر عبد اللّه هم گفت : اين غذا بر من نيز حرام باشد ! به دنبال آن مهمان هم گفت : اين غذا بر من هم حرام باشد ! وقتى كه عبد اللّه وضع را اين گونه ديد ، غذا را جلو كشيد و گفت : با نام خدا بخوريد . سپس نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله رفت و جريان را به اطلاع وى رسانيد . آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله در جواب فرمود : كار درستى كردى و پس از آن ، خداوند اين آيه را نازل كرد .
( 3 ) علامه طباطبايى اين روايت را از سيوطى نقل كرده و احتمال داده است كه اين ، شأن نزول ديگرى براى آيه باشد « 2 » و گويى هيچ منافاتى بين نزول اين آيه در سال دهم هجرى و شهادت عبد اللّه بن رواحه در سال دهم هجرى در غزوهء موته نديده است !
با توجه به علتهايى كه براى نزول آيات سهگانه مطرح شد ، اين آيات با ساير آيات كه دربارهء مسيح و مسيحيان مىباشد ، هم سياق نيست « 3 » ، در حالى كه شيخ طوسى در تبيان ، روايت ديگرى را از ابراهيم ، ابو مالك ، قتاده و مجاهد از ابن عباس نقل مىكند كه مىگويد : بدين علت اين آيه نازل شد و از تحريم طيبات نهى كرد كه عدهاى از راهبان مسيحى ، غذاهاى پاكيزه و نوشيدنىهاى گوارا و زنان را بر خويش حرام مىكردند و به سير و سلوك مىپرداختند يا در صومعهها خود را حبس مىكردند . و عدهاى از مسلمانان تصميم گرفته بودند كه از آنها تقليد كنند ، ولى قرآن آنها را از اين كار نهى كرد . « 4 »
علاوه بر اين روايتها ، واحدى در أسباب النزول ، با سند خود از عكرمة از ابن عباس روايت مىكند :
مردى نزد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله آمد و عرض كرد : من هرگاه گوشت مىخورم به زنان تمايل پيدا مىكنم ، براى همين گوشت را بر خود حرام كردهام ! و به دنبال آن اين آيه نازل شد . « 5 »
هامش
( 1 ) . قاموس الرجال ، ج 7 ، ص 170 - 171 به نقل از فروع كافى ، ج 3 ، ص 241 .
( 2 ) . الميزان ، ج 6 ، ص 115 به نقل از الدر المنثور ؛ التبيان ، ج 4 ، ص 6 و از او در مجمع البيان ، ج 3 ، ص 367 .
( 3 ) . همان ، ج 6 ، ص 106 .
( 4 ) . التبيان ، ج 4 ، ص 7 .
( 5 ) . اسباب النزول واحدى ، ص 166 ؛ الميزان ، ج 6 ، ص 114 - 115 به نقل از الدر المنثور .