بين آخرين جنگ با يهوديان تيماء در اوايل سال هفتم هجرى و نزول سوره در اوايل سال نهم هجرى دو سال فاصله بوده است و در اين صورت اين سؤال مطرح مىشود كه آيا نزول آن در سال نهم و بعد از سورهء صف مناسبت دارد ؟ ! و آيا آيات سهگانهء آخر سوره با نماز جمعه مناسبت دارند ؟
( 1 ) آلوسى در روح المعانى درصدد توجيه ارتباط اين آيات سهگانه با ما قبل خود برآمده است . علامه طباطبايى در الميزان اين توجيه را نقل كرده و گفته است : « و تو آگاه هستى كه او حكمى بدون دليل از جهت سياق آيات ارائه كرده است » . « 1 » و قبل از نقل اين مطلب ، خودش وجهى را براى اتصال آيات به ما قبل ذكر كرده است كه ما از جهت سياق ، دليلى براى آن نمىيابيم !
و در آخرين آيهء سوره كه يازدهمين آيه مىباشد ، آمده است :
« وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
« 2 »
»
؛ و چون دادوستد يا سرگرمى ببينند ، به سوى آن روىآور مىشوند ، و تو را درحالىكه ايستادهاى ترك مىكنند : بگو : « آنچه نزد خداست از سرگرمى و از دادوستد بهتر است ، و خدا بهترين روزىدهندگان است . »
( 2 ) شيخ طوسى از حسن و مجاهد ، از جابر بن عبد اللّه انصارى روايت مىكند : بعد از آنكه مدينه به خشكسالى و قحطى دچار شده بود ، دحية بن خليفه كلبى انصارى با قافلهاش كه حامل مواد غذايى بود ، وارد مدينه شد . مردم با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در نماز جمعه بودند . قافله براى اعلام ورود خودش ، طبل و شيپور زد .
نمازگزاران وقتى صداى طبل و شيپور را شنيدند ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را در حالى كه خطبه مىخواند ، ترك كردند و پيش قافله رفتند و به دنبال آن ، اين آيات نازل شد . « 3 »
( 3 ) طبرسى هم از حسن روايت كرده است : اهل مدينه به گرانى اجناس و گرسنگى مبتلا شده بودند . دحية بن خليفهء كلبى با كاروانى تجارتى كه روغن حمل مىكرد ، از شام وارد مدينه شده بود . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در حال ايراد خطبهء نماز جمعه بود ، اما مردم از ترس اينكه روغنها و اجناس تمام شود ، از همديگر سبقت گرفتند و به سوى كاروان رفتند و در نماز جمعه جز عدهء كمى باقى نماندند . به دنبال آن آيه نازل شد .
وى در روايت خود از جابر به تعداد افراد حاضر اشاره كرده و روايت كرده است : همراه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله نماز جمعه مىخوانديم كه قافلهاى تجارتى وارد مدينه شد . مردم به سوى آن شتافتند و تنها دوازده نفر باقى ماندند كه من يكى از آنها بودم . به دنبال آن آيه نازل شد .
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 19 ، ص 266 - 267 .
( 2 ) . جمعه ( 62 ) ، 11 .
( 3 ) . تبيان ، ج 10 ، ص 9 .