را نفرستاديم جز اينكه هرگاه چيزى تمنا مىنمود ، شيطان در آرزويش القاى شبهه مىكرد .
پس خدا آنچه را شيطان القا مىكرد ، محو مىگردانيد ، سپس خدا آيات خود را استوار مىساخت و خدا داناى حكيم است .
( 1 ) آنچه كه با سياق آيات موافق مىباشد اين است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آرزو مىكرد كه در اداى رسالت و تبليغ و نشر آن موفق شود . و اين رسالت استمرار داشته باشد و موانع بر طرف گردد . و طبيعى است كه شيطانهاى جنّ و انس در اين آرزو و خواستهء رسول خدا ، القاى شبهه و تشكيك مىكردند ، چنان كه در آيههاى قبل آمده :
« مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ »
، و چنان كه بعضى از اصحاب بر مفاد صلح حديبيه و صدق وعدههاى آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله شك كردند ؛ اما خداوند با فتح مكه ، وسوسههاى شياطين را باطل كرد و آيات خود را در مورد نصرت و يارى پيامبر استوار ساخت ؛ از اين رو در آيهء 54 مىفرمايد :
« وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ . . . »
؛ و تا آنان كه علم يافتهاند بدانند كه اين قرآن حق است و از جانب پروردگار توست و بدان ايمان آورند و دلهايشان براى او خاضع گردد . . .
و قبل از آن مىفرمايد :
« لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ . . . »
؛ تا آنچه را كه شيطان القا مىكند ، براى كسانى كه در دلهايشان بيمارى است و نيز براى سنگدلان ، آزمايشى گرداند .
و بعد از آن مىفرمايد :
« وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً .
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ »
؛ و كسانى كه كفر ورزيدهاند ، همواره از آن در ترديدند تا بناگاه قيامت براى آنان فرا رسد . . . در آن روز پادشاهى از آن خداست و ميان آنان داورى مىكند .
( 2 ) خداوند مىفرمايد كه شك و ترديد آنان در مورد رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله زايل نمىشود تا روز قيامت برپا شود كه ملك و پادشاهى در آن روز از آن خداست . « 1 »
در آيهء 34 كه بين آيات 25 تا 37 قرار دارد ، به بيان مناسك حج مىپردازد و مىفرمايد :
« وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً »
. سپس در آيهء 67 آن را تكرار مىكند و مىفرمايد :
« لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَ ادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ . وَ إِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ . اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ »
؛ براى هر امتى مناسكى قرار داديم كه آنها بدان عمل كنند ، پس نبايد در اين امر با تو
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 14 ، ص 391 .