مكه جلوگيرى كردند . « 1 » و طوسى و طبرسى گفتهاند : آيه در مورد ابو سفيان و يارانش نازل شده است كه در سال حديبيه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و يارانش را از ورود به مسجد الحرام مانع شدند . « 2 » البته اين آيه براى يادآورى عمل زشت مشركان مىباشد و چنين نيست كه در سال حديبيه نازل شده باشد .
اين آيات به تناسب ، احكام حج را بيان مىكند تا به آخر آيهء 37 مىرسد . به نظر مىرسد كه نزول آنها در ايام موسم حج يا در نزديكى آن بوده است ، يعنى بعد از بازگشت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از مكه ، در آخر ماه ذى القعده و قبل از ماه ذى الحجّه . آيهء 26 به بيان توصيه حضرت ابراهيم و پاك كردن مسجد الحرام به وسيلهء او مىپردازد و گويى كه زمينهسازى مىكند تا مسجد به دست رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله پس از فتح از بتها و پليدىها تطهير شود .
( 1 )
آيهء إذن جنگ
در آيهء 39 از سورهء حج مىفرمايد :
« أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ »
؛ به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل شده ، رخصت جهاد داده شده است ، چرا كه مورد ظلم قرار گرفتهاند و البته خدا بر پيروزى آنان بسيار توانا است .
اگر « أذن » انشاء باشد ، نه اخبار از إذن سابق ، در اين صورت مىتوان گفت كه در اين آيه ، اذن به جهاد داده شده است ؛ اما در آيهء 190 از سورهء بقره آمده است :
« وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ »
؛ در راه خدا با كسانى كه با شما مىجنگند ، بجنگيد .
بنابراين آيهء سورهء حج ، براى تأكيد آيهء إذن سابق مىباشد .
( 2 )
القائات شيطان
اگر بنا را بر اين بگذاريم كه سورهء حج در مدينه و در ايام خاصى نازل شده است و دليل قاطعى بر استثناى برخى از آيات آن نداشته باشيم ، در اين صورت استثناى آيهء 25 از سياق كلى آيات را نمىپذيريم كه مىفرمايد :
« وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ »
« 3 » ؛ و پيش از تو هيچ رسول و پيامبرى
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 83 .
( 2 ) . تبيان ، ج 7 ، ص 308 و مجمع البيان ، ج 7 ، ص 128 .
( 3 ) . حج ( 22 ) ، 52 .