( 1 )
سخنرانى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله
پس از آنكه آمادهء حركت شدند ، مردم به بدرقهء آنها رفتند و با آنها خداحافظى كرده و برايشان دعا كردند و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در خطابهاى فرمود : « شما را به تقوى و خير و نيكى نسبت به مسلمانانى كه با شما هستند توصيه مىكنم . . . با نام خدا و در راه خدا حركت كنيد و با كسى كه به خدا كفر مىورزد بجنگيد و پيمانشكنى و خيانت نكنيد و بچهها را به قتل نرسانيد . و هنگامى كه با دشمن مواجه مىشوى [ افعال به همين صورت آمده است . ] آنها را به يكى از اين امور دعوت كن كه اگر به هر كدام پاسخ دادند بپذير و از آنها دست بكش .
آنها را به اسلام دعوت كن كه اگر پذيرفتند از ايشان قبول كن و آنها را رها كن . سپس آنها را دعوت كن كه به دار المهاجرين ( مدينه و اطراف آن ) مهاجرت كنند كه اگر قبول كردند ، در سود و زيان مهاجرين شريك هستند ؛ امّا اگر اسلام را پذيرفتند و در همان خانه و كاشانه خود باقى ماندند به آنها اطلاع بده كه همانند أعراب مسلمان هستند و حكم خدا بر آنها جارى مىشود و چيزى از خراج و غنيمت به آنها نمىرسد ؛ مگر آنكه در كنار مسلمين به جهاد بپردازند .
( 2 ) اگر اين را نپذيرفتند ، آنها را به پرداخت جزيه دعوت كن . و اگر قبول كردند ، از آنها بپذير و دست از ايشان بردار .
و اگر اين را هم نپذيرفتند از خدا كمك بخواه و با آنها بجنگ و اگر اهل قلعه يا شهرى را محاصره كردى و آنها درخواست كردند كه بر طبق حكم خدا در مورد آنها عمل كنى ، اين را نپذير و بلكه آنها را بر طبق حكم خودت امان بده ؛ زيرا نمىدانى كه آيا به حكم خدا در مورد آنها دست مىيابى يا نه .
و اگر اهل قلعه يا شهرى را محاصره كردى و درخواست نمودند كه آنها را در ذمهء خدا و رسولش قرار دهى از آنها نپذير و بلكه آنها را در ذمهء خودت و پدرت و اصحابت قرار بده ؛ زيرا اگر كه ذمهء شما و پدرانتان را بشكنند براى شما بهتر از اين است كه ذمهء خدا و رسولش را بشكنند . [ ظاهرا اين توصيه بعد از نماز ظهر در مسجد و خطاب به فرماندهان و به خصوص جعفر طيار بوده است . ]
( 3 ) آنگاه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله لشكر اسلام را تا ثنيّة الوداع « 1 » بدرقه كرد و در آنجا ايستاد و لشكريان هم اطراف آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله ايستادند و او خطاب به آنها فرمود : « با نام خدا حركت كنيد و با دشمن خدا و دشمن خودتان در شام بجنگيد . در آنجا افرادى را مىبينيد كه در صومعهها به عبادت مشغولند ، متعرض آنها نشويد و افرادى را مىبينيد كه سرشان آشيانهء شيطان است ، پس آن سرها را با شمشير از تن جدا كنيد . . . و اصلا زنان و بچهها و پيرمردان را نكشيد و نخلها را به آتش نكشيد و درختها را قطع نكنيد و خانهها را خراب نكنيد » .
هامش
( 1 ) . چنان كه قبلا گفته ثنية الوداع در جهت شام قرار داشته است نه در جهت مكه .