را به جايگاه خود بازگرداندند . . . اما يكى از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هنوز طواف را به جاى نياورده بود .
او نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمد و پرسيد : مناسك خود را انجام ندادهام در حالى كه مشركان بتها را به صفا و مروه آورده و نصب كردهاند ، حال چه كنم ؟ ! خداوند در اين مورد نازل فرمود :
« إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ، فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما . . . »
« 1 » ؛ همانا صفا و مروه از نشانههاى الهى هستند و اگر كسى بين اين دو ( كوه ) طواف ( سعى ) كند ( در حالى كه بتها باشد ) اشكالى ندارد .
( 1 ) در فروع كافى و تفسير عياشى از امام صادق عليه السّلام روايت شده است : « از شرايط رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله با كفار قريش اين بود كه بتهاى خود را بردارند . . . و در همين ايام يكى از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به علّت مشغلهء كارى ، مناسك خود را انجام نداده بود كه مشركان بتها را بازگرداندند ؛ براى همين نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمدند و پرسيدند : فلانى هنوز مناسك ( طواف و سعى ) خود را انجام نداده است كه بتها بازگردانده شدهاند ، حال چه كند ؟ ! در شأن اين قضيه خداوند نازل فرمود :
« إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ، فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما . . . »
و در توضيح آن گفته است : يعنى بتها در آنجا قرار داشته باشند . « 2 »
شايد كه اين خبر و امثال آن ، همان خبرى باشد كه شيخ طوسى در التبيان بدان اشاره نموده و در خصوص بتها گفته است : اين آيه در جواب كسانى است كه گمان مىكردند ، سعى بين صفا و مروه به خاطر وجود بتهاى أساف و نائله اشكال دارد . اين خبر از امام باقر و امام صادق عليهم السّلام روايت شده است و شعبى و بسيارى از اهل علم آن را نقل كردهاند .
( 2 ) شيخ طوسى در ادامه گفته است : اين حادثه در عمرهء قضا بوده و هنوز مكه فتح نشده بود ، بنابراين بتها در اطراف كعبه بود ؛ اما سؤال اين است كه اگر بتها در اطراف كعبه هم بود ، چرا آيه تنها به سعى بين صفا و مروه اشاره نموده است ؟
شايد آيه براى دفع اين توهم بوده است كه اهل جاهليت سعى بين صفا و مروه را انجام مىدادند ، لذا مسلمانان گمان مىكردند كه اين از آداب و رسوم جاهليت است و نبايد آن را انجام دهند كه خداوند اين آيه را نازل فرمود . « 3 » و اين مطلب در فروع كافى در حديث حجّ النّبى صلّى اللّه عليه و آله از امام صادق عليه السّلام چنين روايت شده است : مسلمانان گمان مىكردند كه سعى بين صفا و مروه از اعمالى است كه مشركان آن را انجام
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 64 .
( 2 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 70 و فروع كافى ، ج 4 ، ص 435 ، حديث 8 .
( 3 ) . التبيان ، ج 2 ، ص 44 .