مگر سخن حضرت ابراهيم را نشنيدهاى كه فرموده :
« لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ »
؛ اگر پروردگارم مرا هدايت نكند ، حتما از گمراهشدگان خواهم بود ؛ يعنى ميثاق الهى را فراموش مىكردم . « 1 »
( 1 ) و شيخ طوسى رحمه اللّه در التبيان از امام باقر عليه السّلام نقل مىكند كه قبل از نوح مردم امت واحدهاى بودهاند كه فطرت الهى داشتند و براى همين ، نه هدايت شده و نه گمراه بودند تا اين كه خداوند پيامبران را براى هدايت ارسال كرد . « 2 »
آيهء بعدى به گذشته بر مىگردد و موقعيت مسلمين قبل از غزوهء بدر را يادآورى مىكند :
« أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ »
« 3 » ؛
آيا پنداشتيد كه به بهشت داخل مىشويد ، بىآن كه چون پيشينيان به سختى تنگدستى و رنجورى گرفتار شويد . شدايد و مشكلات آن چنان امتهاى پيشين را احاطه مىكرد كه پيامبر و مؤمنان ملتزمش گفتند : « پس يارى خدا چه هنگام است ؟ بدانيد يارى خدا نزديك است . »
( 2 ) و طبرسى در مجمع البيان از عطاء نقل مىكند كه اين آيه دربارهء مهاجران نازل شده است ؛ زيرا كه خانه و اموال خويش را رها كرده بودند و به سختى مشكلات فراوانى دچار شده بودند . « 4 »
اما آنچه را كه شيخ طوسى در التبيان از سدّى از قتاده نقل مىكند اين است كه آيه در روز خندق « 5 » نازل شده است كه در اين صورت با ترتيب موجود آيات هماهنگى ندارد ، مگر اين كه به ترتيب موجود مقيد نباشيم .
( 3 ) و علامهء طباطبايى در « الميزان » مىفرمايد : اين آيات داراى سياق واحدى هستند و با هم مرتبط مىباشند . « 6 » امّا آنچه كه به نظر مىرسد ، اين است كه آيهء بعدى سياق متفاوتى با آيات قبلى دارد و با آنها هماهنگى ندارد ؛ زيرا با قول خداوند شروع مىشود كه : از تو سؤال مىكنند كه چه چيزى را
هامش
( 1 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 104 - 105 ، پس از آن امام عليه السّلام به اين نكته اشاره كرده است كه امامت ، استمرار همان نبوّت است و مىفرمايد : اگر از اين جاهلان در اين مورد سؤال شود ، مىگويند : امر به اتمام رسيده است در حالى كه دروغ مىگويند ، زيرا امامت امرى است كه خداوند هر سال بدان حكم مىكند . . . و در ضمن آن خداوند امورات آن سال از قبيل سختى ، راحتى ، باران و غيره را تعيين مىكند و آنگاه قرائت فرمود :« فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ »؛ در آن شب هر فرمانى به حكمتى صادر مىشود .
( 2 ) . التبيان ، ج 2 ، ص 195 و از او در مجمع البيان ، ج 2 ، ص 543 .
( 3 ) . بقره ( 2 ) ، 214 .
( 4 ) . مجمع البيان ، ج 2 ، ص 546 .
( 5 ) . التبيان ، ج 2 ، ص 198 و از او در معجم البيان ، ج 2 ، ص 546 .
( 6 ) . الميزان ، ج 2 ، ص 158 .