- بدان - خداى تو را رحمت كند ، حقوق و وظايفى است كه تو را در هر جنبش و آرامش و در هر جا و مكان احاطه كرده است ، و در كليهء اعضا و جوارح و هر اندامى از بدنت كه به جنبش درآورى و در هر ابزار و آلاتى كه به كار بندى ، بعضى از حقوق بزرگترند . بزرگترين حقوق ربّانى بر تو ، حقى است كه خداى تبارك و تعالى براى تو واجب دانسته است ؛ و آن در حقيقت اصل و ريشهء حقوق است ، و وظايف و حقوق ديگر از آن منشعب مىگردد . آنگاه خداوند بر تو حقوقى لازم داشته است كه كليهء اعضا و جوارح تو را از سر تا به قدم شامل مىگردد ؛ و براى چشم ، گوش ، زبان ، دست ، پا ، شكم و عضو تناسلى تو هر يك جداگانه حقى معين كرده است . و اينها اعضاى هفتگانهاى است كه افعال ظاهرى از آنها پديد مىآيد . سپس خداوند بزرگ براى كارها و افعال تو حقوقى واجب دانسته و براى نماز ، روزه ، صدقه زكات و قربانى و رفتار و كردارت حق و تكليفى مقرر داشته است .
آنگاه حقوق و تكاليفى است كه در ميانهء تو و ديگران وجود دارد ، و انجام آن شديدا لازم است و واجبترين حقوق اين دسته ، حق پيشوايان توست . پس از آن حق رعايا و حقوق زيردستان و خويشاوندان است كه از اين دسته حقوق ديگرى نيز منشعب مىگردد . و حق پيشوايان كه بر توست سه گونه مىباشد : واجبتر از همه حق سلطان است كه تدبير كار تو به دست اوست . سپس حق آموزگار و بعد از آن حق آقايى كه مالك توست . هر تدبيركننده و سرپرستى پيشوا است . حقوق زيردست هم بر سه گونه است : حق زيردست حكومت تو و سپس حق شاگرد و آن كه نزد تو كسب دانش كند ؛ زيرا نادان به منزلهء زيردست و رعيت دانا محسوب مىشود و حق آنان كه در ملك تو هستند مانند زنان و كنيزان و حقوق ارحام و خويشاوندان است كه بسيار مىباشد . براى هر يك كه در قرابت و خويشاوندى به تو نزديكتر است حقوق واجبترى تعيين گرديده است . واجبتر از همه حق مادر توست و سپس حق پدر و فرزندانت و برادرت ، و بعد به ترتيب هر يك از خويشان كه به تو نزديكتر است . آزادكننده و ولى نعمت تو . آزاد شدهات كه ولى نعمت اويى . سپس حق هر كه به تو احسان كرده است . اذانگوى نمازت ، پيش نمازت ، سپس حق همنشين تو ، همسايهات ، شريكت ، سپس حق مال تو ، بدهكارت ، بستانكارت ، سپس حق رفيق معاشرت ، سپس حق مدعى بر تو ، و يا كسى كه به او ادعا دارى . كسى كه با تو مشورت كند . آنكه با او مشورت كنى ، و سپس حق كسى است كه به نصيحت و اندرز وى اقدام كرده و با او به راهنمايى و اندرز تو پرداخته است . سپس حق بزرگتر از تو ، خردسالتر از تو ، سائل از تو ، كسى كه از او سؤال كنى . سپس حق كسى است كه گفتار و يا رفتار سوئى نسبت به تو روا داشته و يا موجبات مسرت و شادى و خرسندى تو را به عمد يا غير عمد فراهم ساخته است .
سپس حق همهء همكيشانت و كفار ذمى و سپس حقوقى كه در تغيير احوال و به اسباب پديد آيند . خوشا به حال كسى كه خداوند در اداى اين حقوق ياريش كند و توفيقش بخشد . آنگاه امام زين العابدين ( ع ) ، هر يك از حقوق نامبرده را بدين شرح مورد تفسير و تشريح قرار داده ، مىفرمايد :
1 - بزرگترين حق خدا .
حق بزرگ خداى تعالى بر تو اين است كه در برابر آفريدگار خود سر تواضع و فروتنى و پرستش فرود آورى و براى او شريك قرار ندهى ، و چنانچه با خلوص نيت به عمل خود روح و روان بخشى ؛ در آن صورت به اداى بزرگترين حق كه همان حق خداى بزرگ است موفق گشته و متقابلا به اخذ پاداش و حق بزرگى كه شامل روبراه ساختن زندگى دنيا و آخرت است نائل آمدهاى ، و علاوه بر اين خداوند آنچه را كه
سيره معصومان ( فارسي ) — صفحة 261
مساهمون: السيد محسن الأمين
ص٢٦١